بسم الله رنجبر

     بسم الله رنجبر

مرکزمطالعات منطقه ای افغانستان

انستیتوت روسیه وقفقاز

دیپارتمنت قفقاز

 معرفی کشورهای حوزه قفقاز

 مولف : نامزد معاون محقق بسم الله "رنجبر"

 سال 1388 ش

 

 فهرست مطالب

 مقدمه      ....................................................................................................1

فصل اول

معرفی جمهوری آذربایجان

الف- جغرافیای جمهوری آذربایجان   ..................................................................2

- مختصات جغرافیایی    ..................................................................................5

- جمعیت جمهوری آذربایجان  .............................................................................6

ب- اقتصاد جمهوری آذربایجان  .........................................................................7

-  زراعت    .................................................................................................9

- صنعت     .................................................................................................10

- نفت وگاز  .................................................................................................11

ج- تاریخ جمهوری آذربایجان  ..........................................................................14

- دوره پیش از تاریخ    ...................................................................................14

- دوره باستان   .............................................................................................15

- دوره اسلام   ..............................................................................................15

- دوره شروانشاهان  ......................................................................................15

- دوران غزنویان وسلجوقیان  ..........................................................................16

- حمله مغول وتیمور   ...................................................................................16

- دوره افشاریه وقاجاریه  ...............................................................................16

- دوره سلطنت تزارها برآذربایجان   .................................................................16

- سقوط تزارها واستقلال آذربایجان   .................................................................17

- دوره اتحاد جماهیرشوروی     .......................................................................18

د- فرهنگ جمهوری آذربایجان   ......................................................................18

- دین درجمهوری آذربایجان   .........................................................................18

- زبان وخط درآذربایجان      ..........................................................................19

- تعلیم وتربیه درآذربایجان   ...........................................................................19

-اکادمی علوم جمهوری آذربایجان  ...................................................................21

ه- سیاست جمهوری آذربایجان  .......................................................................22

- اساس حکومت درجمهوری آذربایجان   ...........................................................23

- نیروهای مسلح   ......................................................................................23

اصول روابط بین الملل .................................................................................23

 

فصل دوم

معرفی جمهوری گرجستان

الف- جغرافیای گرجستان   ............................................................................25

- جمهوری خودمختارآبخازستان  .....................................................................27

- جمهوری خودمختارآجارستان   .....................................................................27

- اوستیای جنوبی  ........................................................................................27

ب- اقتصادجمهوری گرجستان  ........................................................................28

ج- تاریخ جمهوری گرجستان  .........................................................................30

- گرجستان پس از استقلال   ...........................................................................30

د- فرهنگ جمهوری گرجستان  .......................................................................32

- زبان جمهوری گرجستان   ...........................................................................32

- تعلیم وتربیه     .........................................................................................32

- موسیقی گرجی  ........................................................................................34

- دین مردم جمهوری گرجستان  ......................................................................34

ه- وضعیت سیاسی جمهوری گرجستان   ...........................................................35

- ازابتدا تا جدایی ازایران   ............................................................................35

- اززمان تزارها تازمان شوروی سوسیالستی   ....................................................36

- پس از استقلا ل   .......................................................................................37

 

فصل سوم

معرفی جمهوری ارمنستان

الف- جغرافیای جمهوری ارمنستان   ................................................................39

ب -  اقتصاد جمهوری ارمنستان     .................................................................40

ج - تاریخ جمهوری ارمنستان    .....................................................................41

د -  فرهنگ جمهوری ارمنستان   ....................................................................43

ه - وضعیت سیاسی جمهوری ارمنستان   ...........................................................44

- ساختارسیاسی ارمنستان   ............................................................................44

1- قوه اجرائیه   ..........................................................................................45

2- قوه مقننه   .............................................................................................46

3- قوه قضائیه  ...........................................................................................46

- احزاب سیاسی ارمنستان  .............................................................................47

1- حزب کمونیست    ....................................................................................47

2- فدراسیون انقلاب ارمنی (داشناکسوتیون)  .......................................................47

3- جنبش ملی ارامنه      ................................................................................48

4- حزب دیموکراتیک لیبرال   .........................................................................48

5- حزب لیبرال رامگاوار    ............................................................................48

- سیاست خارجی ارمنستان     ..........................................................................49

1- روابط با آذربایجان   ..................................................................................49

2- روابط با ترکیه        ..................................................................................50

3- روابط با ایران        ...................................................................................53

4- روابط با گرجستان       ...............................................................................53

5- روابط با روسیه         ................................................................................53

نتیجه گیری        ..........................................................................................54

 مقدمه

حوزه قفقازبصورت کل وبخصوص قفقازجنوبی (ماورای قفقاز) دارای موقعیت ژیوپولتیک  وژیواکانومیک بوده و دارای نفت فراوان است ازاین نقطه نظر درطول تاریخ توجه امپراطوران وقدرتهای بزرگ جهان را بخود جلب نموده است وهمواره مورد تاخت وتازقرارگرفته است .

کشورهای حوزه قفقاز ازنقطه نظر موقعیت خویش شباهت زیادی با افغانستان داشته ودرطول تاریخ قربانی موقعیت خویش شده است وخصوصا درطی یک قرن اخیر تخته خیز شوروی سابق  به سمت آسیای میانه وافغانستان بوده است .

هرچند  کشورهای  قفقاز جنوبی جمهوری آذربایجان ،جمهوری گرجستان وجمهوری ارمنستان ازلحاظ موقعیت ژیوپولتیک وازنقطه نظر اقتصادی ازاهمیت زیادی برخوردار می باشند اما متاسفانه بدلیل اینکه تا اوایل دهه نود میلادی تحت سیطره شوروی سابق قرار داشت ، درسطح بین المللی وخصوصا درکشورماازشهرت چندانی برخوردارنبوده مردم حتی با نام قفقازکمترآشنایی دارندمثلا اگر از محصلین پوهنتونها سوال شود که کشورهای حوزه قفقاز کدام ها اند جوابی درستی دریافت نخواهیم کرد .

خوشخبتانه مرکزمطالعات منطقوی افغانستان درچارچوب تشکیلات خویش دیپارتمنت قفقاز را ایجاد نموده وبرای بنده زمینه این را فراهم نمود تا درزمینه معرفی کشورهای حوزه  قفقاز که قبلا تحقیقی صورت نگرفته بود،تحقیق نموده ومطالبی را جمع آوری نمایم تا شهروندان افغانستان وبخصوص محصلین ومحققین جوان با این کشورها آشنایی بیشتر حاصل نمایند .

درفصل اول این رساله تحقیقی جمهوری آذربایجان  ازلحاظ جغرافیایی ،تاریخی ،اقتصادی ،فرهنگی وسیاسی معرفی شده است ودرفصل دوم جمهوری گرجستان ازنطقه نظر جغرافیایی ،تاریخی ،اقتصادی ،فرهنگی وسیاسی معرفی شده ودرفصل سوم که فصل اخیر این رساله میباشد جمهوری ارمنستان ازلحاظ جغرافیایی ،تاریخی ،اقتصادی ،فرهنگی وسیاسی مختصرا معرفی شده وازآنجایی که این کشوردرمناسبات خارجی خویش با همسایه های خویش دچارمشکل میباشد روی سیاست خارجی ارمنستان مکس بیشتر شده است وجا دارد که در اخیراز زحمات بی نظیرمعاون  سرمحقق عبدالرحیم بختانی منشی علمی مرکزمطالعات منطقوی افغانستان ابرازسپاس وامتنان نمایم که بدون شک بدون همکاری وراهنمایی های علمی ایشان این پروژه علمی به پایه اکمال نمی رسید .

 

فصل اول

معرفی جمهوری آذربایجان

 کشوری که اکنون مسمی به جمهوری آذربایجان است ،درگذشته ها بنام آلبانیای قفقاز یا اران وشیروان نامیده می  شد واصولا آن سوی رود ارس تا سال 1918 م هیچگاه نام آذربایجان نداشته است .

این منطقه پس از جنگهای روسیه با ایران ، طی معاهده ترکمنچای همراه با دیگر شهرهای قفقاز جنوبی ازخاک ایران جدا شده وبه روسیه تزاری ملحق شد که بعدا اتحاد جماهیر شوروی

میراث داراین تغیرات گردید.                                                                                 

درسال 1918م حزب مساوات با تحریک ترکان عثمانی بر مبنای عقاید پان ترکیسم ، دولتی را تشکیل داد وآن را جمهوری مستقل آذر بایجان نامید که در سال 1920 م این حکومت به وسیله بلشوویک ها سرنگون شد .این جمهوری پس از فروپاشی روسیه تزاری در سال 1918م تحت نام جمهوری دمکراتیک اعلام موجود یت نمود که رهبری آنرا محمد امین رسول زاده ازحزب مساوات آذربایجان به عهده داشت .

بعد از پیروزی بلشویک ها درسال 1920م جمهوری آذربایجان یکی از جمهوری های تشکیل دهنده اتحاد جما هیر شوروی سوسیالستی بود وسر انجام به تاریخ 30 اگست سال 1991م درخلال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اعلام استقلال کرد .

اکنون به منظور آشنایی بیشتر جمهوری آذربایجان این جمهوری را ازلحاظ جغرافیایی ، اقتصادی ، تاریخی ،فرهنگی  وسیاسی بصورت جداگانه معرفی می نماییم .

 الف :- جغرافیای آذربایجان :- جمهوری آذربایجان درجنوب غربی آسیادرمنطقه ای بنام قفقازواقع شده است  وبا  پنج کشورمرز مشترک دارد که طول مرزهای آن 2489کیلومتر است .این جمهوری درشمال باروسیه (جمهوری خودمختار داغستان )، شمال شرقی با گرجستان ، درغرب با ارمنستان ودرجنوب با جمهوری اسلامی ایران ودرجنوب غربی (درقلمروجمهوری خودمختارنخجوان ) باترکیه هم مرز بوده ودرشرق به دریای خزرمحدود میشود.[1]

 جمهوری آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی اش دارای شرایط طبیعی مناسب ومساعدی است ، اراضی جمهوری آذربایجان دربرگیرنده شبه جزیره آبشرون (آبشوران ) ومجمع الجزایر باکوست که دردریای خزر واقع شده است .

جمهوری آذربایجان ازشرق به مسافت 825 کیلومتر خط ساحلی به دریای خزرمحدود میشود که خلیج باکودرآن قرار گرفته وشهر باکوپایتخت جمهوری درساحل این خلیج بنا شده است .

آب وهوای جمهوری آذربایجان نظر به موقعیت جغرافیایی که دارد خشک ونیمه خشک واستپی می باشد.

(جمهوری آذربایجان ازنظرطبیعی به پنج ناحیه جغرافیایی متمایزبه نامهای :-

الف:- قفقازبزرگ.

ب:- قفقازکوچک .

ج:- جلگه کر- ارس.

د :- کوههای تالش- لنکران.

ه :- نخجوان.

تقسیم میشود .قسمت شرقی رشته کوه قفقازکوچک درداخل جمهوری آذربایجان وقسمت غربی آن درارمنستان واقع است.این قسمت ،قفقازکوچک وکوههای "موروداغ"،" سوان شرقی " ،"زنگه زور" ،" دره له یز"، "قره باغ"، "فلات قره باغ "وقسمتی ازرشته کوه های موغروزرا دربرمیگیرد).[2]

جمهوری های خودمختار نخجوان وناگورنو قره باغ ازلحاظ جغرافیایی مربوط به جمهوری آذربایجان می باشد ولی آذربایجان هرگزخودمختاربودن ناگورنوقره باغ(قره باغ کوهی ) را نپذیرفته اند، ودوجمهوری آذربایجان وارمنستان (به حمایت از ارمنی های قره باغ کوهی) برسرمسئله قره باغ کوهی به جنگ ومقابله پرداخته که درنتیجه بسیاری از ساکنان ناگورنوقره باغ مجبوربه ترک خانه های شان شده وتا حال درحالت بی سرنوشتی بسرمیبرند.ودوجمهوری آذربایجان وارمنستان باوصف آتش بس ،ازسال 1994م تا امروزدروضعیت نیمه جنگ ونیمه صلح بسربرده وهرلحظه امکان آن میرود که یک بار دیگر جنگ خانمانسوزدامنگیرشهروندان این مرزوبوم شودوشیرازه اقتصادی ،اجتماعی وفرهنگی شان ازهم بپاشد،که صرف کردن بودجه هنگفتی ازهردوکشوربالای مسایل نظامی خود نشاندهنده آمادگی برای یک جنگ دیگربوده وموجب افزایش نگرانی های نه تنها ساکنان آن دیار بلکه سبب نگرانی های تمام انسانهادرسراسرکره ارض شده است.

 رشته کوهای قفقازکوچک که ازلحاظ طبیعی یک قسمت ازپنج قسمت این کشوررا دربرمیگیردپوشیده ازدرختان مختلف جنگلی بوده که ازآن جمله میتوان ازدرختان بلوط،چهارمغز،ممرزوغان نام برد.دراین رشته کوها بخاطریکه پوشیده ازجنگل میباشد حیوانات وجانوران متعددی مثل پلنگ خالدار،گراز،خرس،آهو،خرگوش،روباه ،گرگ و....یافت میشوند.

(درکوه های قفقازکوچک ،معادن ارزشمندی شامل مس،آهن ، منگنیز، آلونیت ،گرانیت، مرمروکبالت وجودداشته ورودهای آقاستفا،شامخور،طاووس،زه یم ،قوشقا،گنجه ،ترتر،خاچین وچند رود دیگرازرشته کوه های قفقازکوچک سرچشمه گرفته ودراراضی جمهوری آذربایجان جاری میشوند).[3]

قسمتهای ازرشته کوه های قفقازبزرگ که درخاک آذربایجان قراردارد همانند رشته کوه های قفقاز کوچک پوشیده ازدرختان مختلف جنگلی بوده وعلاوه بردرختان جنگلی میتوان ازدرختانی چون   سیب ،گلابی،گیلاس ،توت ،انگوروغیره نام بردودریاها یکه ازاین رشته کوه ها (قفقازبزرگ) سرچشمه میگیرند عبارتند ازقوسار،سومقائیت، پیرساعات،گردمان وبرخی دیگرکه همگی درخاک جمهوری آذربایجان جریان داشته ،سبب سرسبزی آذربایجان شده وبه زیبایی آن می افزایند.

منطقه جلگه کر- ارس دارای زمستان ملایم وتابستان گرم وطولانی است وگیاهان متعددی دراین منطقه میروید که چوبک ،خارشترروسی، علف چمن ،دم روباه ،چمچم و...ازنمونه های آن میباشند.درجلگه کر-ارس جانوران وحیوانات مختلف زندگی دارندکه میتوان ازگوزن ،آهو،خرگوش،روباه ،گرگ وغیره نام برد.

 کوه های تالش سه رشته اصلی داشته که ازجمله آنها طولانی ترین رشته کوه ،کوهای است که دارای  100 کیلومترطول بوده وتا هشت کیلومتری ساحل کسپین ادامه دارد.تالش دارای اقلیم ملایم بوده ولی مناطق آستاراولنکران دارای زمستان ملایم وتابستان نسبتا گرم می باشد.

دریاهای که ازکوه های تالش سرچشمه گرفته ومناطق آستارا ولنکران را سیراب وسرسبز میسازند قرارذیل اند:- بلغار،گوی تپه ،ولش ،قومباشی،سوداشار،بشرو،آستاراوغیره .کوه های تالش وجلگه لنکران دارای جنگلهای زیبایی بوده ودرختان بلوط،اولس ،ابریشم و...درآن یافت میشوند.

(جمهوری خودمختارنخجوان ازجنوب وشمال غربی با کشور ایران وترکیه وازشما ل وشمال شرقی به ارمنستان محدودشده است ، جمهوری خودمختار نخجوان 5500 کیلومتر مربع مساحت دارد مرتفع ترین قله آن 3904 مترارتفاع داردکه بنام "قاپی جیق" معروف است نخجوان درارتفاعات 700 تا 1000 متری آب و هوای قاره ای خشک داشته که دارای زمستان سرد وتابستان گرم می باشد ولی درمناطق جنگلهای کوهستانی آب وهوای نیمه معتدل دارد.میزان بارندگی درمناطق مختلف این سرزمین 200 الی 300ملی مترودرکوه پایه ها وارتفاعات کم 300 تا 900 ملی متر است ، رود ارس ازجمله مهمترین رودخانه های جمهوری خودمختار نخجوان است ورودهای مهم دیگر آن عبارتند از"آرپاچایی ، نخجوان چایی،الینجه چایی وگیلان چایی).[4]

جمهوری خودمختار نخجوان دارای منابع ارزشمند طبیعی میباشد که معروفترین این منابع این ها اند :- مرمر،آهک ،نمک ،مولیبدن، آبهای معدنی ، مس ، جیوه ،کوبالت ، گوگرد وسنگهای تزئینی وساختمانی .اراضی نخجوان برای باغداری ، کشت غلات ،پرورش توغان ،کشت پنبه وتاکداری مناسب است .

 - مختصات جغرافیایی جمهوری آذربایجان :- (جمهوری آذربایجان در38 درجه و25 دقیقه تا 41 درجه و55 دقیقه عرض شمالی و44 درجه و50 دقیقه تا 50درجه و51 دقیقه طول شرقی ازنصف النهار گرینویچ واقع شده است .طول آن از شرق به غرب 500 کیلومتروعرض آن ازجنوب تاشمال 400 کیلومتراست).[5]      این جمهوری ازنظر اداری به 76 منطقه تقسیم شده که ازآن جمله 11 منطقه آن شهروبقیه روستا میباشد ، روئسای تمامی این مناطق توسط رئیس جمهور انتصاب وهم عزل میگردند.                شهرهای مشهور جمهوری آذربایجان عبارتند از باکو، گنجه ، سومقائیت ،علی – بایراملی ، لنکران ، مینگه چئویر، نفتالان ، خان کندی ، شکی ، قبا وشوشا( دراشغال ارامنه است ).

نواحی روستایی آذربایجان عبارتند ازآبشرون ، آقجه بدیع ،آق دام ، آق داش ، آقاستفا ، آق سو، آستارا، بالاکن ، بیلقان ، بردع ، بیله سوار، جبرائیل ، جلیل آباد، داش کسن ، دوه چی ، فضولی ، گئده بیک، گورانبوی ، گوی چای ،حاجی قبول ، خاچماز، خانلار، خیزی ، خواجه وند ، ایمیشلی ، اسماعیللی ، کلبجر، کردامیر،قاخ ، قازاخ، قبله ، قوبوستان ،قبا ، قبادلی ، قوسار، لاچین ، و...

طوریکه قبلا متذکر شدیم که جمهوری آذربایجان با پنج کشورمرز مشترک داشته ولی طول این مرزها با هریک از کشورهای فوق متفاوت است ، این کشور با فدراتیو روسیه درحدود 390 کیلومتر مرز مشترک داردولی طول مرز میان این کشور با گرجستان 480 کیلومتر است .

جمهوری ارمنستان درحدود 1007 کیلومتر مرز با آذربایجان داشته که طولانی ترین مرز جمهوری آذربایجان با کشورهای همسایه است ،طول مرز آذربایجان با جمهوری اسلامی ایران 765کیلومتر وسرانجام این کشور ازطریق خاک جمهوری خودمختارنخجوان 15 کیلومتر مرز مشتر ک با ترکیه دارد که این مرز ازاهمیت سیاسی واقتصادی خوبی برخورداراست .

- جمعیت جمهوری آذربایجان :- براساس احصائیه وسرشماری که درسال 1989 صورت گرفته بود نفوس این کشور  بالغ بر 7 ملیون انسان بود که نسبت جنسی به 105 میرسید یعنی دربرابر هر صدنفر مرد 105 نفر زن وجودداشت که رشد قابل ملاحظه جمعیت زنان دربرابر مردان را نشان میداد.

به منظور معلومات دقیق ازتعداد شهروندان جمهوری آذربایجان درسال 1999 یکبار دیگر سرشماری صورت گرفت که درنتیجه آن نفوس این کشور را 8 ملیون نشان میداد.وبالاخره میزان جمعیت درآذربایجان درسال 2006 م 4/8 ملیون نفر تخمین شده بود که نسبت جنسی دراین سال به 103 کاهش یافته بود .

جمعیت شهر باکو به عنوان پایتخت این کشورسال به سال افزایش یافته که درسال 2006 جمعیت آن به 9/1 ملیون نفر میرسید که حدودا یک چهارم تمام نفوس آذربایجان میباشد .                                     میزان جمعیت جمهوری خودمختار نخجوان درسال 1999م 354 هزار نفربوده که 4/4 فیصد کل نفوس کشور مذکور را تشکیل میداد ،درسال 2006 م این جمهوری خودمختاردارای 4/376 هزار نفرجمعیت بوده که 5/4 فیصد کل نفوس را شامل میشد .[6]

اندکی بیشتر ازنیمی  شهروندان جمهوری آذربایجان شهرنشین وبقیه دردهات زندگی نموده وفعالیتهای شان بیشتر به زراعت متمرکز میباشند .

- اقوام ساکن درجمهوری آذربایجان :- جمهوری آذربایجان کشوری است با ترکیب چند ملیتی وچند قومی که اقوام گوناگون دراین سرزمین زندگی می نمایند .                                                                   بعد ازآنکه آذربایجان ازخاک ایران جدا وبه روسیه پیوست اقوامی زیادی از روسیه به آذربایجان کوچیدند ومسکن گزین شدند ، وهمچنان چون این سرزمین یک سرزمین نفت خیز ودارای معادن طبیعی زیادی میباشد این ویژگی نیز سبب سرازیرشدن تعدادزیادی از اقوام ازسرزمینهای گوناگون به آذربایجان شدند وحالا این جمهوری ازجمله کشورهای کثیرالملیت میباشد .

ازجمله  اقوامیکه دراین کشور زندگی بسر میبرند این ها اند:- لزگی ها ،تالشها ،روسها،ارامنه ،آوارها، تاتها ،تاتارها،اوکراینی ها ،گرجی ها وبعضی اقوام دیگرکه براساس احصاییه وسرشماری سال 1999 جمعیت هرکدام ازاین اقوام به شرح ذیل بوده است :

آذربایجانی 5/7205 هزارنفر،لزگی ها 178000 نفر،روسها 7/141 هزارنفر،ارامنه 7/120 هزارنفر،تالشها 8/76 هزارنفر،آوارها 51000 نفر،ترکها 4/43 هزارنفر،تاتها 11000 نفر،تاتارها سی هزارنفر،اوکراینی ها 29000 نفر،تساخورها 16000 هزارنفر،گرجی ها 15000 نفر،کردها 1/13 هزارنفر،یهودی ها 9000 نفر،اودینها (که ازاقوام داغستانی است ) 1/4 هزار نفروسایراقوام 10000 نفر.[7]

ب :- اقتصاد جمهوری آذربایجان :- جمهوری آذربایجان بدلیل آنکه دارای موقعیت جغرافیایی مناسب بوده ومنابع سرشار طبیعی فراوانی دارد زمینه های رشد اقتصادی خوبی برایش مساعد است اما چون همواره درطول تاریخ بیگانگان وخصوصا روسیه شوروی چشم حرص به این کشور ودارایی های خدا دادی آن دوخته است یک سد ومانع بزرگی فرا راه اقتصاد آذربایجان بوده که متاسفانه تا اکنون اثرات ناگوار آن برجای باقی مانده است .

دردوران اتحاد جماهیر شوروی سابق طوریکه این کشوراز استقلال حقوقی وسیاسی برخوردارنبود اقتصاد آن نیز مبتنی برنظام سوسیالیزم بوده وتوسط روسها ترتیب وتنظیم شده که بگونه ظالمانه واستعماری اقتصاد ودارایی های این کشوررا به یغمی می بردند.

هرچند درظاهر امر اقتصاد جمهوری آذربایجان دارای ویژگی های یک اداره دمکراتیک بود اما درعمل ،ویژیگی های آمرانه سوسیالستی دراداره امور اقتصادی نقش ایفا میکرد، که این کشور درمدت زمان طولانی به یک کشور تولید کننده مواد خام ارزان قیمت برای شوروی سابق تبدیل شده بود که سبب پایین آمدن سطح اقتصاد مردم این جمهوری شده ومیزان درآمد سرانه آن کاهش قابل ملاحظه ای یافته بود.                                                                                                                                   اما پس از استقلال این کم وکاستی ها به مر ور زمان رفع شدواین جمهوری نسبت به سایر جمهوری های تازه استقلال یافته همسایه خود دراثر بهره برداری ازمنابع نفتی وسرمایه گذاری توسعه بیشتری پیداکرده است.

" باتکمیل خط لوله باکو- تفلیس – جیهان رشد تولید ناخالص داخلی این کشوردرسه ماه اول سال 2007 م به 7/41 فیصد رسید وازاین لحاظ رتبه نخست را درجها ن کسب کرد "[8].

باوجود این پیشرفت ،پس ازاستقلال تورم ناشی از جنگ ناگورنوقره باغ (قره باغ کوهی ) وسیاستهای آزادسازی قیمت ها وخصوصی سازی اقتصاد ،اقتصاد این کشور متضرر شده وتوان خرید مردم به سرعت کاهش یافت ولی پس ازسال 1996م بعد ازآنکه قراردادهای نفتی  بین المللی  منعقد وهم چنان درنتیجه واثر روند روبه رشد سرمایه گذاری خارجی ، اعتبارات صندوق بین المللی پول وبانک جهانی وهمکاری کشورهای اروپایی اقتصاد جمهوری آذربایجان کمی بهبود یافت .

جمهوری آذربایجان به کمک وهمکاری صندوق بین المللی پول برنامه های را روی دست گرفته است  تا میزان تورم را هر چه زودتر کاهش داده وازبین ببرد .

"میزان تورم درجمهوری آذربایجان درسال 1995 م 411 فیصد بوده که این رقم درسال 1996م به 20 فیصدکاهش یافت ودرسال 1997 به 3/7 درصد ،درسال 1998به صفردرصد وسرانجام درسال 2000 م به 5- درصد کاهش یافته است" [9].

ناگفته نباید گذاشت که اقتصاد آذربایجان متأ ثر از نظام کمونیستی بوده تا حال اثرات آن بجای خود باقی است ولی فعلا اقتصاد این کشوردریک مرحله گذارازاقتصاد متمرکز کمونیستی به اقتصاد بازار است . واحد پول جمهوری آذربایجان منات است که پس از استقلال این کشور (فروپاشی شوروی سابق) رایج شده است .                                                                                                                            دراین جمهوری پس ازاستقلال وفروپاشی شوروی سابق خصوصا اززمانی که سرمایه گذاری های خارجی به بهره برداری رسید تولیدات ناخالص داخلی رشد قابل ملاحظه ای نموده است که این رشد عمدتا ناشی ازتولیدات بیشتر نفت وصادرنمودن آن به بازار جهانی بوده است .

هرچند میزان تولیدات ناخالص داخلی آذربایجان درسا ل 1998م حدودا 4 میلیارد دلاربود ولی با بلند رفتن قیمت جهانی نفت میزان تولید ناخالص داخلی افزایش چشمگیری یافت که مثلا این میزان درسال 2006 میلادی به 9/19 میلیارددالر رسید.

- زراعت :- حدودا 55فیصد ازاراضی جمهوری آذربایجان قابل زرع بوده که درمیان سایر همسایگان امتیاززیادی ازاین رهگذ ر داردوقبل ازفروپاشی شوروی سابق  این جمهوری تأ مین کننده خوب روسیه ازلحاظ کشت سبزیجات بود .                                                                                              جمهوری آذربایجان درنقاط مختلف دارای اقلیم متفاوت بوده که  اراضی هموارنواحی مرکزی وشرقی این جمهوری زمستانهای گرم و تابستان داغ دارد ولی مناطق شمال شرقی اقلیم جنب مداری داردکه اوسط بارندگی درآن نواحی سالانه 1200 تا 1400 ملی متر میباشد ولی  سایر نواحی این کشور اقلیم خشک ونیمه خشک دارند .

به این اساس تنها 7فیصد مساحت این جمهوری قابل زرع است ،نواحی عمده زراعتی جمهوری آذربایجان را اراضی پیرامون دریای کروارس تشکیل میدهد .آذربایجان ازنظر تولید گندم نیمه خود کفا بود ه وبقیه گندم مورد نیاز را از قزاقستان وقفقاز شمالی وارد مینمایند .

(محصولات عمده زراعتی جمهوری آذربایجان عبارتند ازغلات ،توتون ،پنبه ،کچالو،میوه جات ،سبزیجات وچای).[10].                                                                                                                    دردهه های شصت وهفتاد قرن بیستم بالای زراعت این کشور سرمایه گذاری ها ی بزرگی صورت گرفته بود وسالهای 1975 تا 1985 اوج پیشرفت درعرصه زراعت بوده است اما متاسفانه پس ازاستقلال در تولیدات زراعتی کاهش قابل ملاحظه ای رونما شده است که خشکسالی های پی درپی سالهای اخیر وکمبود منابع مالی به منظور تامین کود ، تجهیزات وماشین آلات وضعف وفقدان مدیر یت سالم ازعوامل عمده واساسی این کاهش بوده وضربات جبران ناپذیری را متوجه مردم ودولت جمهوری آذربایجان نموده است .

دراین اواخر جمهوری آذربایجان به کمک وهمکاری صندوق بین المللی پول با دادن سبسایدی به زارعین وخصوصی سازی زراعت آن کشور، درصدد انکشاف وتوسعه زراعت برآمده وتاحدی نتایج مثبتی حاصل نموده است اما با وجود آن این کشور درحال حاضر مجبور به وارد نمودن حدودا 400 ملیون دالر مواد غذایی ازسایر کشورهای جهان است .

باوصفیکه جمهوری آذربایجان میزانی از مواد غذایی خودرا ازسایرکشورها وارد میکند ،زراعت این کشور درحال توسعه ورشد است مثلا اگر به عنوان مثال میزان رشد تولیدات زراعتی آنرا ازسال 2000 م تا 2006 م مقایسه کنیم می بینیم که درسال 2000 م تولید غلات 5/1 ملیون تن بوده ولی درسال 2006 م این رقم به 1/2 ملیون تن رسیده بود .

تولید پنبه درسال 2000 م 5/91 هزارتن بود که این رقم درسال 2006 به 130 هزار تن افزایش یافت وهمین طور تولید کچالو درطی سالهای 2000 تا 2006 دوبرابر افزایش میابد [11].

- صنعت :- جمهوری آذر بایجان درعرصه صنعت طی سالهای اخیر شاهد رشد قابل ملاحظه ای بوده است که این رشد وترقی ناشی از فعال شدن بخش نفت وگاز این کشورمی باشد که با سرمایه گذاری شرکتهای چند ملیتی خارجی راه اندازی شده است  خصوصا ازسال 2000 م تا 2006 م اگر  میزان رشد تولیدات دربخش صنعت را بررسی نماییم می بینیم که اندازه تولید "صنعت آذربایجان درسال 2000 م 3640 میلیون منات بوده واین رقم درسال 2006 م به 14455میلیون منات میرسد که یک افزایش سه برابر را شاهد بودیم طی این سالها که خود بیانگر آن است که این کشور درراستای پیشرفت وترقی درعرصه صنعت گامهای متینی را برداشته است .همچنان قابل ذکراست که طی سالهای مذکور تعداد کارخانه های  فعال درآذربایجان از1974 کارخانه به 2594 کارخانه افزایش یافته است وهم  متوسط مزد یک نفرکارگر دریک ماه درعرصه صنعت از87 منات به 267 منات رسید که خود نشانگر ترقی جمهوری آذربایجان درشاهراه اقتصاد بخصوص صنعت  می باشد "[12].

ازجمله مهمترین فعالیت های صنعتی جمهوری آذربایجان میتوان ازاستخراج نفت خام وگازطبیعی ،صنایع فلزی ،ماشین آلات وماشینهای فلزکاری ،استخراج سنگ آهن ،تولید فرآورده های نفتی ،تولید سمنت ،صنعت مواد غذایی،مواد شیمیایی وپتروشیمی ومنسوجات نام برد .

"طبق احصائیه ماه جولای سال 2000 م میزان تولید ناخالص این کشور حدودا 5 میلیارد دالر بود ، هر چند میزان تولید ناخالص آذربایجان درسال 1998 م بیشتر از4 میلیارد دالر نبود ولی با صعود  قیمت جهانی نفت خام میزان تولید ناخالص داخلی این کشور نیز افزایش چشمگیری یافت .اگر میانگین رشد تولیدات ناخالص داخلی میان سالهای1990تا 1999 را دراین جمهوری مشاهده نماییم می بینیم که تا سال 1998 م این میزان (10/85- ) درصد بود ولی این رقم دراواخر سال 1999 م به 10 درصد میرسد که به این حساب اوسط درآمد سرانه شهروندان آذربایجان درسال 2003  ازتولید ناخالص داخلی به 3400 دالررسیده بود که این پیشرفت امیدواریهای را برای مردم این سرزمین خلق کرد"[13].

طوریکه فوقا هم متذکر شدیم تولیدات صنعتی آذربایجان نسبت به سالهای آغازین استقلال رشد قابل ملاحظه ای نموده است ودرحقیقت این کشور با سرعت قابل ملاحظه ای بطرف کشورهای پیشرفته جهان درحال حرکت است  به گونه مثال مقایسه میزان تولیدات صنایع اساسی این کشور نشان میدهد که" تولید اکساید المونیم که درسال 2000 م 7/214 هزار تن بود این رقم درسال 2006 م به 7/362 هزارتن رسید ،یخچال از800 دستگاه به 15200 دستگاه ، تلویزیون از41 دستگاه به 5135 دستگاه ،تولید گازوئیل از537 هزار تن به یک ملیون تن افزایش یافت وگاز از6/5 میلیارد متر مکعب به 8/6 میلیارد مترمکعب افزایش یافته است" [14].

- نفت وگاز:- جمهوری آذربایجان یکی از قدیمی ترین مناطق تولید نفت وگاز درشوروی سابق است .عملیات اکتشاف وتولید نفت وگاز درانحصار کمپانی آذربایجان است .دوکمپانی وابسته به آن (آزنفت ) و(کاسمورنفت ) نیز درزمینه نفت درون ساحلی وبرون ساحلی فعالیت دارند.

"جمهوری آذربایجان دارای دوپالایشگاه نفت است که یکی با ظرفیت 230 هزار بشکه دریک روز ودیگری که پالا یشگاه جدید باکو است ظرفیت 15هزار بشکه دریک روز را دارد ،چون ظرفیت این دوپالایشگاه بیشتر ازنیازوضرورت داخلی است بنا نفت خام را ازخارج وارد نموده وپس از پالایش دوباره صادرمی نمایند . طوریکه قبلا یادآوری نمودیم جمهوری آذربایجان یکی ازاولین نواحی تولید نفت است که دراوایل صده بیستم قسمت اعظم ازنیازجهانی نفت را تأ مین میکرد . درجریان جنگ دوم جهانی این منطقه با تولید نمودن حدودا 450 هزار بشکه دریک روزماشین نظامی شوروی سابق را حمایت می نمود .

پس از پایان این جنگ ویرانگر زمانیکه درمناطق دیگر شوروی مثل سیبری واورال ذخایر نفت کشف شد ،نفت این جمهوری ازرونق افتاده ومیزان تولید آن به نصف مقداری که درجریان جنگ  تولید میشد تنزیل یافت ودرنهایت درسال 1990 م سهم آذربایجان درنفت تولیدی شوروی سابق به 2 درصد رسید "[15].

می بینیم که شوروی سابق ازامکانات این سرزمین ودارایی های زیرزمینی وروزمینی آن استفاده اعظمی نموده وخصوصا ازنفت آذربایجان تاحد توان تاوقتیکه خودشان ذخایرجدید نفت را کشف نکرده بودند استفاده زیادی نموده و بدون درنظرداشت کوچکترین توجهی به مردمان این کشور که ازلحاظ اقتصادی درآن ایام دریک سطح بسیارپائینی قرارداشتند.