بسم الله رنجبر

 

مناسبات افغانستان با کشورهای حوزه قفقاز(۱۹۹۱-۲۰۰۹)

                                                توسط :بسم الله رنجبر

قسمت سوم

فصل چهارم

معرفی جمهوری ارمنستان ومناسبات آن با افغانستان

معرفی جمهوری ارمنستان:

 جمهوری ارمنستان  یکی از کشورهای قفقاز جنوبی می باشد که مرز میان آسیا واروپا را تشکیل میدهد واین کشور همانند سایر کشورهای حوزه قفقاز جنوبی پس از فروپاشی شوروی سابق پا به عرصه حضور نهاده وبه عنوان کشورمستقل اعلام موجودیت نموده است. دراین فصل  اولا جمهوری ارمنستان را معرفی نموده وسپس مناسبات این کشور تازه استقلال یافته را با کشورعزیز ما افغانستان مورد بحث وبررسی قرار میدهیم .

الف- جغرافیای ارمنستان :- جمهوری ارمنستان ازجمله کوهستانی ترین منطقه ماوراء قفقاز بوده که درفلات ارمنستان واقع شده است که 29800 کیلومتر مربع مساحت داشته ومتوسط ارتفاع آن 1700 متر است .بلند ترین قله این جمهوری آرارات بزرگ (آغری) است که دارای 5156متر ارتفاع میباشد .

"جمهوری ارمنستان از جانب غرب به ترکیه وازجنوب به ایران ،ازغرب وشمال به گرجستان وازشرق به جمهوری آذربایجان محدود است وارمنستان دارای 3/3 ملیون نفرنفوس بوده که از آن جمله 95% آنها ارمنی میباشند  "[1].

درارمنستان دریاهای زیادی جریان داشته ولی اکثرا دارای نشیب زیاد بوده که سرعت آب را بسیار زیاد نموده است وازاین نقطه نظر اگر سرمایه گذاری درستی بالای این دریاها شود تأمین کننده برق برای شهروندان ارمنستان خواهد شد که مهمترین این دریاها عبارتندازآراکس یا ارس ،آخوریان ،متسامور،هرازدان ،آزادوودی وورودان .

ارمنستان به دریاهای آزاد راه نداشته ازاین نقطه نظر به مشکلات زیاد ی درعرصه تجارت وحمل ونقل مال التجاره مواجه میباشد ولی این کشوردارای دریاچه بوده که مهمترین دریاچه آن سوان میباشد که نقش عمده واساسی دراکوسیستم منطقه بازی میکند ودریاچه مهم دیگر آن دریاچه آرپی میباشد .

چون این کشور محاط به خشکه میباشد لذا آب وهوای آن ازنوع آب وهوای بری است که دارای تابستان گرم وزمستان سرد میباشد.

ارمنستان ازنظر اداری به 10 ولایت که جمعا 37منطقه میشود تقسیم شده است پایتخت آن شهر ایروان بوده وشهرهای مهم دیگر آن عبارتند از کوماری وکاراکلیس .

 ب – اقتصاد جمهوری ارمنستان :- جمهوری ارمنستان همانند سایر کشورهای حوزه قفقاز دارای  اقتصاد درحال گذار ازسیستم سوسیالیستی به اقتصاد بازار آزاد میباشدودرطی سالهای اخیر ازجمله  اقدامات مهمی که دولت ارمنستان درعرصه اقتصاد انجام داده است جاگزینی درام به عنوان واحد پول این کشور بجای روبل روسیه میباشد .

بدلیل موقعیت جغرافیایی ارمنستان وهمچنان موجودیت ارمنی ها درخارج ازارمنستان که اکثرا مصروف تجارت میباشند ،ارمنستان دارای توانایی تجارت مطلوب میباشد وقسمت عمده ای از عایدات مردم این کشور ازطریق واردات وصادرات کالا بدست میاید.

" بطور معمول حدود 50%ازتولید ناخالص ملی این جمهوری ازصادرات وواردات تأ مین شده است ،نیمه دوم دهه 1980 م دوره شگوفایی اقتصادی این جمهوری محسوب میشود صادرات ارمنستان عبارت بود از ماشین آلات وتولیدات صنایع سبک ،واردات آن مشتمل بود بر کلیه مواد غذایی وسوخت مواد خام ،بابروزمناقشات میان آذربایجان وارمنستان درسال 1988م مبادلات دچار افت زیادی شد"[2].

زمانی که مناقشه میان ارمنستان وآذربایجان بوقوع پیوست راهای اکمالاتی که ارمنستان قبلا ازطریق آن به صادرات وواردات مصروف بود برروی ارمنستان بسته شده وتجارت این کشورکاهش قابل ملاحظه ای یافت . اما  پلی که میان کشورایران وارمنستان وجود دارد مقداری از مشکلات اقتصادی ارمنستان را کاهش داده است .

"همان گونه که قبلا اشاره شد موازنه تجاری این کشورطی سالهای اخیر بشدت با کسری مواجه شده است واز2/0 درصد درسال 1985م به 8/81- درصد درسال 1992 رسیده است .

درحالیکه میزان واردات این کشوردرسال 1992بالغ بر 300 ملیون دلاربوده ،تنها حدود30ملیون دلارکالا صادرشده است .همچنان میزان واردات وصادرات ارمنستان درسال 1993به ترتیب 87  و 31 ملیون دلارگزارش شده است "[3].

جمهوری ارمنستان اکثر مواد مورد ضرورت خویش را از خارج وارد مینماید ودرمقابل صادرات این کشوربسیارکم میباشد .ارمنستان برای رفع نیازمندی خویش بیشتر نفت ،گازطبیعی ،تولیدات فلزی ،محصولات زراعتی وبخصوص گندم را وارد می نماید ودرمقابل طلا ،جواهر،آلومینیوم ،وسایل حمل ونقل ووسایل الکتریکی  را به  کشورهای ایران ،روسیه  ،ترکمنستان وگرجستان صادرمی نماید.

ج- تاریخ جمهوری ارمنستان :- نام ارمنستان در گذشته های دور به قله آرارات اطلاق میشد که بنابر گزارشی کشتی حضرت نوح (ع) در آنجا به گل نشسته بود. قبل از آنکه ارمنی ها دراین سرزمین مهاجرت کنند ،اورارتوها دراین نواحی دارای تمدن درخشانی بودند .

این اقوام آریایی پس از مهاجرت دراین منطقه با اقوام بومی این سرزمین (اورارتووخالدی) اختلاط وآمیزش نموده که درنتیجه اختلاط شان قومی بنام ارمن بمیان آمد .

" کهن ترین کتیبه ای که درارمنستان یافت شده ،کتیبه کشف شده در یونجه لو(yoncalu)در30 کیلومتری منازکرت می باشد که درآن تیگلات پیلسر (tiglat pileser) خویشتن را فاتح سرزمین های نائیری میداند ،یکی از گروه های اتحادیه نائیری ازتبارهوریها همان قوم اورارتوبودند که حکومت مرکزی خودرا درقلمروفعلی ارمنستان بنا نهادند .کهن ترین یاد ازارمنیان با تلفظ (armenoi) درآثار هکائیتوس ملطی (550 پس ازمیلاد) که سی سال پیش ازکتیبه داریوش اول میباشد ،دیده میشود "[4].

زمانی که ارمنیان درقرن 6 یا 7 قبل ازمیلاد وارد این منطقه شدند ،زبان خویش را ترویج نموده وساکنان اولیه درمیان ارمنها حل شده  وبا ارمنی ها مختلط شدند درنتیجه ملتی که از اثر اختلاط بمیان آمد ارمن نامیده شدودیگر اثری ازنام ساکنان اصلی این دیار باقی نماند .

ارمنی ها تازمانی که هخامنشیان درایران برسرقدرت نیامدند ،مستقلانه ازسرحدات شان محافظت می نمودند ودارای استقلال کامل بودند ولی زمانی که هخامنشی ها قدرتمند شدند تدریجا ارمنستان تحت سلطه امپراطوری  هخامنشی ها قرار گرفت ، بعد از آن ارمنستان شاهد روزگارخوبی نبود ، برای مدت زمان طولانی گاهی تحت سلطه ایران وگاهی هم تحت سلطه رومی ها بود .

زمانی که دین نجاتبخش اسلام به منصه ظهور پا نهاد ارمنستان تحت تصرف عرب ها درآمد وحدودا دوقرن عربها دراین سرزمین حکم راندند وپس از دوقرن زندگی تحت سلطه عرب ها ،ارمنستان طولانی ترین استقلال را تجربه کردوسرانجام با حمله ترکان سلجوقی یکبار دیگر این کشوراستقلال خویش را ازدست داد .

زمانی که امپراطوری عثمانی تبدیل به یک قدرت میشود وهمچنان صفوی ها درفلات ایران ظهور میکنند ودرنتیجه ای جنگ میان این دوقدرت وهمچنان درسالهای بعد از آن دراثرجنگهای که میان روس وایران وهمچنان روس وامپراطوری عثمانی بوقوع پیوست ارمنی ها آسیب جدی دیده وتعدادی از ارمنی ها دست به مهاجرت زدند وبه خاک ایران مسکن گزین شدند که ارمنیهای امروزنوادگان آنها هستند .

"ارامنه طی قرون 17و18 م تلاشهای را برای رهایی ازیوغ امپراطوری عثمانی انجام دادند رفتارسرکوب گرانه عثمانی باعث بروزقیام های مردمی ارمنیان علیه امپراطوری عثمانی درسالهای پایانی قرن 19 ودهه اول قرن بیست گردید .با آغاز جنگ جهانی اول وورود عثمانی به جنگ درکنار آلمان واتریش دراکتبر سال 1914 م ،ارمنیان دروضع بسیار اسفباری قرار گرفتند "[5].

در جریان جنگ اول جهانی امپراطوری عثمانی ارامنه را به شکست مواجه نمودکه تعداد زیادی از ارامنه مجبور به مها جرت شدند واین جنگ اساس اختلافات این دو کشور(ترکیه وارمنستان )در آینده ها شد .

پس ازامپراطوری عثمانی ،روسها ارمنستان را تحت سلطه خود درآورده واین کشور ازجمله  یکی از جمهوری های تشکیل دهنده  شوروی سابق شد که تادهه نود میلادی این وضع ادامه داشت وسرانجام ارمنسان همزمان با سایر کشورهای همسایه درسال 1991 م اعلام استقلال نمود وامروزازجمله کشورهای مستقل جهان بشمار میرود .

 د- فرهنگ جمهوری ارمنستان :- جمهوری ارمنستان دارای فرهنگ پر بار وغنی بوده وآثار علمی وهنری  بدست آمده نشانی از فرهنگ ارامنه درهزاران سال قبل می باشد که این فرهنگ  از هویت ارمن ها نمایندگی نموده است .

فرهنگ غنی این کشورباعث شده است که باوصف مشکلات عدیده ای که ارامنه درطول تاریخ به آن مواجه شده اند با آنهم میزان با سوادی دراین کشوربا کشورهای بزرگ صنعتی ومتمدن جهان برابری کند وبراساس احصائیه ای که درسال 1989م صورت گرفته است میزان افراد باسواد درارمنستان بدین شرح بوده است :-

"با توجه به اینکه ارامنه ازدیر بازاهمیت خاصی برای سواد آموزی وتعلیم وتربیت قائل بودند،نرخ باسوادی دراین کشوربسیاربالا بوده ودرحدکشورهای پیشرفته صنعتی است .حدود 99%ازجمعیت بالای 15سال این کشور،درسال 1989م باسواد بوده اند که نرخ بسیاربالایی است "[6].

زبان که نشانگر هویت فرهنگی یک کشوراست نقش عمده واساسی را درتعریف هویت شهروندان آن  کشوربازی مینماید وزبانیکه هویت ارامنه را به جهانیان تعریف میکند زبان ارمنی است که این زبان از خانواده هندواروپایی میباشد .

خط ارمنی ازسمت چپ به راست نوشته میشود وحروف آن  برخلاف حروف  زبان دری بصورت جدا ازهم نوشته میشود .

چون ارمنستان دربین شرق وغرب واقع شده است بنا فرهنگ این کشورمتأثرازفرهنگ غربی وشرقی میباشد چنانچه درزبان ارمنی واژه های فارسی بسیارزیاد مورد استفاده قرار میگیرد که خود بیانگر تأثیر پذیری فرهنگ این کشور ازفرهنگ وبخصوص زبان فارسی میباشد.

ه- وضعیت سیاسی جمهوری ارمنستان :- جمهوری ار منستان ازلحاظ سیاسی درطول تاریخ فرازوفرودهای زیادی را تجربه کرده وبا مشکلات عدیده ای درعرصه سیاسی مواجه بوده است.

 نوع حکومت ارمنستان جمهوری بوده ومتشکل از سه قوای اجرائیه ، مقننه وقضائیه میباشد یعنی تفکیک قوا درنظرگرفته شده است اما تفکیک قوا درعمل کاملا رعایت نشده وقوه مجرئیه که رئیس جمهوردررأس قرار دارد ازصلاحیت های بیشتری برخوردار است .مابصورت خلاصه  هر سه قوه را بررسی مینماییم.

1-قوهء اجرائیه :- فصل پنجم قانون اساسی ارمنستان به کارکردهای قوه اجرائیه اختصاص یافته وکارکردهای عمده قوه مجرئیه تحت نظارت رئیس جمهور صورت میگیرد .

 رئیس جمهور ارمنستان براساس رای آزاد ،سری ومستقیم مردم ارمنستان برای مدت پنج سال انتخاب شده ودررأس حکومت قرار دارد .

رئیس جمهورکه جزئی از قوه مجرئیه ودرحقیقت رئیس قوه مجرئیه میباشد، برمبنای قانون اساسی از اقتداروصلاحیت زیادی برخوردار بوده وحتی میتواند که درامورات قوای دیگر نیز مداخله کند که نمونه عمده آن نصب وعزل قضات محاکم میباشد وهمچنان یک شخص تنها برای دوبار میتواند که رئیس جمهورارمنستان شود وقانون اساسی اختیارات ذیل را ازآن رئیس جمهورمیداند:

"- رئیس جمهورخطوط کلی سیاست خارجی را مشخص نموده واجرای آنرا تحت نظردارد.

- رئیس جمهورفرمانده کل قواورئیس شورای امنیت ملی است .

- رئیس جمهورمیتواند بدون مراجعه به پارلمان به مدت سه ماه درهرنقطه از کشوراعلام حالت فوق العاده نماید .

- رئیس جمهورحق اعلام رفراندوم ومراجعه به آراء عمومی درهرموردی رادارد.

- رئیس جمهورنخست وزیر را منصوب ویا ازکاربرکنارمیکند.

- رئیس جمهوروالیان را منصوب ویا ازکاربرکنارمیکند .

- رئیس جمهوردرمورد عفوعمومی ویا عفو محبوسین ومتهمین محاکم تصمیم گیری میکند "[7].

طوریکه فوقا متذکرشدیم رئیس جمهور( رئیس حکومت ) ازاختیارات وسیع برخوردارمیباشد وقانون اساسی ارمنستان دردادن اختیارنصب نمودن قضات محاکم به رئیس جمهور با کشورعزیز ما افغانستان شباهت دارد چنانچه که قضات محاکم بر اساس حکم رئیس جمهورتقرری حاصل مینمایند .

2- قوهء مقننه :- قوه مقننه ارمنستان را همانند کشورهای دیگری که تفکیک قوارا پذیرفته اند پارلمان تشکیل میدهد که  بخاطر جلوگیری ازتمرکز قدرت بدست رئیس جمهور ویا درکل قوه مجرئیه وهمچنان به منظورسپردن کار به ارگانهای مشخص  بمیان آمده است .

فصل سوم قانون اساسی این کشوربه قوه مقننه اختصاص یافته است ،پارلمان ارمنستان دارای یک مجلس بوده و به عنوان نهاد قانونگذارمتشکل از صد نمایند ه می باشد که هرکدام از آن نمایندگان برمبنای قانون اساسی کشور ازمصونیت پارلمانی برخوردارهستند وصلاحیت هاواختیاراتی را که قانون اساسی ارمنستان به پارلمان سپرده است قرار ذیل است :

"- تصویب قانون .

- تنظیم بودجه کشوربا توجه به بودجه پیشنهادی دولت .

- اعلام همه پرسی فوق العاده درموارد خاص وهمچنین اعلام رفراندوم عمومی وتعیین هیئت های نظارت براین همه پرسی ها .

- تعیین ریاست مجلس وجانشینان او .

- معرفی کاندیداهای قضات محاکم قانون اساسی به رئیس جمهور.

- اعلان جنگ .

- نمایندگان مجلس میتوانند ازهیأ ت دولت ،وزرا ورئیس بانک مرکزی درباره فعالیتهای آنان سوال کنند وآنان باید به این سوالات پاسخ دهند .

- اعلام رای اعتماد ویا عدم اعتماد به حکومت "[8].

قوه مقننه ارمنستان با داشتن اختیاراتی که فوقا متذکر شدیم از تکروی حکومت جلوگیری نموده ووظیفه قانونگذاری را که برای هرکشورمهم وحیاتی است، برعهده دارد .

3- قوهء قضائیه :- طوریکه فوقا هم متذکر شدیم  اصل تفکیک قوادرارمنستان  رعایت نشده وقوه قضائیه اکثراوقات از قوه مجرئیه تبعیت میکند .

قوه قضائیه ارمنستان متشکل از محکمه قانون اساسی ،دیوان عالی کشورومحکمه عادی میباشد وقضات محاکم کشوربرمبنای قانون اساسی از مصونیت برخوردار بوده وتنها رئیس جمهور میتواند که این مصونیت را لغوکند .محکمه قانون اساسی که براساس پیشنهاد قانون اساسی کشورشکل گرفته است ازلحاظ سیاسی یک نهاد قضایی بسیارمهم بوده که دوازده عضودارد که ازجمله آن ، شش قاضی توسط رئیس جمهوروشش قاضی دیگر توسط شورای ملی انتخاب  میشوند .

دراکثر نظام های سیاسی جهان که دارای قانون اساسی میباشند ،برای نگهبانی آن سیستمی موجود است که بنام محکمه قانون اساسی یادمیشود وارمنستان نیز دارای این محکمه میباشد که درباره تعارض قوانین تصمیم گیری کندواین محکمه درارمنستان علاوه برنگهبانی ازقانون اساسی ،نظارت برانتخابات ریاست جمهوری وپارلمانی ،عزل نمایندگان پارلمان بنابه تقاضای پارلمان ،بررسی اتهامات ارائه شده ازطرف پارلمان ویا رئیس جمهور برعلیه قضات عضومحکمه قانون اساسی را نیز به عهده دارد.

 پس از آغازین سا لهای که این کشوراعلام استقلال نمود احزاب سیاسی متعددی اعلام موجودیت نموده ودرعرصه سیاسی این کشورنقش بازی کردند که معروفترین آن عبارتند از : حزب کمونیست ،فدراسیون انقلاب ارمنی ،جنبش ملی ارامنه ،حزب دیموکراتیک لیبرال ،حزب لیبرال رامگاوار،حزب جمهوری ارمنستان ،اتحادیه سوسیال دیموکرات ملی ،حزب محافظه کارملی ارمنستان ،حزب آزادی خواه رامگاوا ارمنستان ،حزب نژاد پرستی ارمنستان ،حزب مذهبی نژادی نژده ،اتحادیه تعیین سرنوشت ملی ،حزب رستاخیزملی ،سازمان وطن ،حزب رادیکال ارمنستان وغیره .

- سیاست خارجی ارمنستان :- از آنجایکه ارمنستان کشورمحاط به خشکه است وبه بحرراه ندارد  لذا باید مبانی ،اصول  واهداف سیاست خارجی این کشوررا بادرنظرداشت موقعیت خاص جغرافیایی وتاریخی این کشورجستجوکرد .ارمنستان همانند کشورعزیزما افغانستان قربانی موقعیت ژئوپولتیک خویش شده است بناء مهمترین هدف این کشوررا میتوان تأمین امنیت ملی وتضمین بقای ملی قلمداد کرد وازدریچه امنیت ملی میتوان  اصول سیاست خارجی این کشوررا شناسایی کرد .

به نظر کارشناسان مسایل سیاسی ، اصل مهم درسیاست خارجی ارمنستان برقراری روابط دیپلماتیک با قدرتهای بزرگ جهان بخصوص همسایه هااست که درتأمین امنیت رول عمده واساسی را بازی میکنند .حالا مناسبات سیاسی این کشوررا با همسایه ها بررسی میکنیم .

 جمهوری آذربایجان نزدیکترین همسایه ارمنستان است و بیشترین مشکلات را نیز ارمنستان با همین همسایه اش دارد .بحران قره باغ مشکل بزرگی است که بالای روابط دوکشورسایه افگنده است ودوکشورهیچنوع روابط دیپلماتیک بایکدیگر ندارند .پس از آنکه دوکشوراعلام استقلال نمودند بحران قره باغ گسترده شده وجنبه بین المللی یافت.

 بالاخره درروزیازدهم فبروری سال 1988م ارامنه ساکن قره باغ دست به تظاهرات وسیعی زده وبا شعاریک قوم یک جمهوری خواهان الحاق قره باغ به ارمنستان شدند که بعد از آن روزبحران قره باغ رسماآغازوگسترش یافت وجنگ خونینی برسرمسئله قره باغ درفبروری 1988 آغاز وتاسال 1994م ادامه یافت .

" سرانجام ارمنها موفق شدند که علاوه بر قره باغ کوهی 9%خاک آذربایجان را نیز تحت تصرف خود درآورده وهم چنان در  جنگ مذکور بیشتر از سی هزارنفر کشته شده ودوصدوسی هزار ارمنی ها از آذربایجان وهشت صد هزار آذری از ارمنستان وقره باغ کوهی بی خانما ن شدند" [9].

پس از جنگ قره باغ کوهی، دوکشورتاامروزدرحالت نیمه جنگ ونیمه صلح بسرمیبرند .

 ترکیه وارمنستان پس از جنگ جهانی دوم خصوصا بعد از آنکه ترکیه جمهوری آذربایجان را د رجنگ ناگورنوقره باغ (قره باغ کوهی )حمایت نمود ، به مثابه  دشمن به یکد یگر می نگرند ،ویک قرن است که این دو کشوربا یگدیگر مناسبات دیپلماتیک ندارد واساس این دشمنی را شکست   ارامنه  دربرابرامپراطوری عثمانی درجریان جنگ جهانی اول تشکیل میدهد .

با وجود چالشهای موجود فراراه عادی سازی روابط دیپلماتیک میان دوکشور ،درطی دوسال اخیر خصوصا درسال 2009م براساس فشار های داخلی ، منطقه ای وخصوصا تحت تأثیر عوامل بین المللی ،دولتمردان دوکشورتلاشهای چشمگیری درراستای آغازمناسبات دیپلماتیک نمودند که نهایتا منجر به آغازمناسبات جدید دیپلماتیک میان دوکشور گردید.

ترکیه و ارمنستان به منظور پایان بخشیدن اختلافات شا ن ، مذاکرات دوجانبه را برای اولین بار درماه اگوست سال 2007م درژنو آغازنمودند .

درمذاکراتی که درژنومیان سران دوکشورصورت گرفت ،فرستادگان دوکشورروی جزئیات برقراری مناسبات مبتنی بر حسن همجواری به توافق اولیه نایل شدند .

سر انجام به تاریخ دهم اکتبر سال 2009م با میانجگری کشورسوئیس وزیران امورخارجه ترکیه وارمنستان درشهر زوریخ کشورسویس توافقنامه عادی سازی روابط را امضا کردند .

"مراسم امضای این توافقنامه روزشنبه (10اکتبر) با تأخیر برگزار شد زیرا ارمنستان به متن بیانیه دولت ترکیه درمورد این توافقنامه اعتراض داشت .وزیران امورخارجه آمریکا ،روسیه ،فرانسه وخاویر سولانا رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا برای شرکت درمراسم امضای توافقنامه عادی سازی روابط ترکیه وارمنستان به زوریخ سفرکرده بود "[10].

یکروز پس از امضای توافقنامه رجب طیب اردوغان نخست وزیرترکیه عادی سازی روابط میان دوکشور را مشروط به شرط اعلام نمود وگفت که  این کار منوط به حل مناقشه قره باغ است .واین مسئله را وی پس از آن  اعلام نمود که آذربایجان واکنش تندی نسبت به عادی سازی روابط میان ترکیه وارمنستان نشان داد ،اینکه درآینده ها مناسبات دیپلماتیک میان دوکشوربرقرارخواهد شد یانه ، گذشت زمان نشان خواهد داد .                               

ارمنستان با ایران روابط دیپلماتیک دیرینه دارد وایران  همسایه ای است که همیشه ارمنستان را حمایت نموده است .پس ازسال 1991 م دوکشوردرمناسبات  شان پیشرفتهای  زیادی را شاهد بوده اند .

روابط دوکشوردرتمام عرصه ها خصوصا درعرصه اقتصادی گسترش یافته وایران اخیرا تصمیم اتخاذ نموده است تا یک پالایشگاه نفت درارمنستان احداث نماید .

ارمنستان هرچند با گرجستان  دارای مرزمشترک میباشد اما با آنهم بنابر موجود یت بعضی مصلحت های سیاسی دارای مناسبات درسطح وسیع وگسترده نمیباشند .چون گرجستان بخاطر اوستیای جنوبی وآبخازیا با روسیه که متحدو حامی درجه یک ارمنستان میباشد اختلاف داشته که حتی بعضا  وارد جنگ نیز  شده اندازاین نقطه نظر ارمنستان نیز با این کشورمناسبات که قابل یاد آوری باشد ندارد واز جانب دیگرمیتوان گفت که هردوکشوردرحالت صلح بسرمیبرند وهیچگاهی رویاروی همدیگر قرار نگرفته اند ومشکلات مرزی نیز بایکدیگر ندارند .

 روسیه که متحد نزدیک ودوست ستراتیژیک ارمنستان میباشد روابط بسیارنزدیک با یکدیگر دارند، خصوصا دربحران قره باغ روسیه عامل پیروزی ارمنستان بوده وهیچ نوع کمک را از ارمنستان دریغ نکرد .

طی سالهای اخیر منافع دوکشور درمنطقه قفقاز کاملا همسوبوده واینکه ارمنستان برخلاف دوکشورهمسایه (آذربایجان وگرجستان ) که سیاست های غربی را درپیش گرفته اند ،حامی سیاستگذاری وپالیسی روسیه بوده است ،پیروزی بزرگی را خصوصا درجنگ قره باغ بدست آورده است .

ارمنستان با سایر کشورهای بزرگ جهان ازجمله ایالات متحده امریکا مناسبات حسنه داشته وکمکهای زیادی را ازاین کشورحاصل مینماید وبا وصفی که متحد نزد یک  ودوست ستراتژیک روسیه میباشد ،درسالهای اخیر بخصوص پس از حضورامریکا د رافغانستان  با کشورهای غربی بیشتر نزدیک شده وحتی ارمنستان دراواخر سال 2009 م  متعهد شده است که حدودا چهل سرباز حافظ صلح تحت فرماندهی نیرهای ناتو به افغانستان بفرستد .

 مناسبات افغانستان با ارمنستان

افغانستان کشوری است که درعرصه بین المللی وخصوصا در برقراری مناسبات دیپلماتیک با کشورهای جهان فرازونشیب های بسیار زیادی را تجربه نموده است ودرحال حاضر بجز اسرائیل با اکثریت کشورهای جهان من جمله ارمنستان روابط حسنه دارد .

ارمنستان همانند سایر کشورهای که عضواتحاد جماهیر شوروی سابق بودند پس از فروپاشی شوروی سابق درسال 1991م اعلام استقلال نموده وبحیث کشورمستقل درنقشه سیاسی جهان پذیرفته شد لذا مناسبات این کشوررا با افغانستان نیز پس از سال 1991م میتوان مورد بحث قرار داد .

الف- مناسبات سیاسی – نظامی افغانستان با ارمنستان :- جمهوری ارمنستان ازجمله کشورهای متحد نزدیک ودوست ستراتیژیک روسیه میباشد وازهمین نقطه نظر سیاست خارجی این کشورمتأثر از سیاست خارجی روسیه میباشد ودرقبال افغانستان نیز بدون شک این مسئله قابل درک است مناسبات سیاسی – نظامی این کشوررا درسه دوره مشخص مجاهدین ،طالبان ودوران حکومت آقای کرزی مورد بررسی قرار میدهیم .

 - مناسبات سیاسی – نظامی افغانستان با ارمنستان دردوران حکومت مجاهدین :- جمهوری ارمنستان درآوان کسب استقلال وآغازین سالهای پس از استقلال خویش درگیرجنگ با همسایه خویش آذربایجان روی مسئله قره باغ شد.دراین جنگ روسیه از هیچگونه کمکی به ارمنستان دریغ نکرده تااینکه ارمنستان تبدیل به پیروزاین نبرد شد.

افغانستان نه تنها مناسبات سیاسی – نظامی با ارمنستان نداشت بلکه بصورت غیر مستقیم در رویارویی با ارمنستان (درجنگ ناگورنوقره باغ یا قره باغ کوهی ) قرارداشت .

- مناسبات سیاسی –نظامی افغانستان با ارمنستان دردوران طالبان :- گروه طالبان که امارت اسلامی را به گفته خودشان بر اساس عقاید اسلامی بنا نهاده بودند درقدم نخست رفتن دختران را به مکتب ومدرسه منع قرار داد ودرامورات شخصی مردم مداخلات بسیارزیادی نمود وهمچنان درسیاست خارجی خویش سیاست انزواگری را درپیش گرفته بود ،همین رویه وپالیسی باعث شد که بجز کشورهای امارات متحده عربی ،پاکستان وعربستان سعودی سایرکشورهای جهان ،حکومت این گروه را به رسمیت نشناسند .

جمهوری ارمنستان نیز ازجمله کشورهای بود که نه تنها مناسبات دیپلماتیک با طالبان نداشت بلکه حتی طالبان را به رسمیت هم نشناخت.

 - مناسبات سیاسی – نظامی افغانستان با ارمنستان بعد از سال 1380خورشیدی :-

جمهوری ارمنستان با سقوط حکومت طالبان وایجاد حکومت موقت به رهبری حامد کرزی مناسبات دیپلماتیک خویش را با افغانستان آغاز نمود ومناسبات سیاسی دوکشور درسطح سفارتهای غیرمقیم میباشد.

" دیروز(2009/12/23 ) سیرژ سرکیسیان رئیس جمهورارمنستان سفیر فوق العاده ومختارارمنستان درقزاقستان ، واسیلی کازاریان را به صفت سفیر غیرمقیم آن جمهوری درافغانستان تعین نمود .طوریکه رسانه های این کشورخبرمیدهند،مقر سفیردرپایتخت قزاقستان شهرآستانه قرارخواهد داشت "[11].

وهمچنان درعرصه نظامی  جمهوری ارمنستان در اواخرسال 2009م  روابط نزدیک با افغانستان داشته ودر اوایل دسامبر 2009م  مقامات وزارت دفاع ارمنستان اعلا م داشت که بزودی این کشورنیروهای حافظ صلح خویش را به منظورتأمین امنیت میدان هوایی قندوز خواهند فرستاد وبه وعده خویش عمل نمودند .واولین قطعه 40 نفری از سربازان حافظ صلح خویش را طبق وعده قبلی بتاریخ 23دسامبر سال 2009 فرستاد .وآژانس ایتارتاس چنین خبرداد :

مراسم درلیوای خاص حفظ صلح نیروهای مسلح ارمنستان درحضوروزیردفاع آن کشورسیران آگایان برگزارمیگردد، وزیردفاع خبرداد که :

"درترکیب قطعه – تولی موتریزه به تعداد 36 نفر،سه افسرمخابره و یک دوکتورنظامی شامل میباشد.آنها درترکیب قطعه آلمانی وتحت قومندانی منطقوی شمالی ناتو درترکیب نیروهای آیساف ماموریت حفظ صلح را انجام خواهند داد .نیروهای ارمنی وظیفه حفاظت  میدان هوای قندوزرا بردوش خواهند داشت"[12].

قطعه ارمنی درآستانه عزیمت به افغانستان دوره آمادگی سه هفته ایی را درآلمان سپری نموده است .

پارلمان ارمنستان بتاریخ 8 دسامبر2009م  درباره اعزام نیروهای آن کشوربه افغانستان رای داد .

نمایندگان با اکثریت آراء موافقت نامه با ناتوراجع به  حقوق ومسایل مالی شرکت نیروهای حافظ صلح ارمنستان درترکیب نیروهای بین المللی مساعدت به امنیت درافغانستان رای دادند.

 ب- مناسبات اقتصادی افغانستان با ارمنستان :- از آنجای که قبلا این جمهوری با افغانستان مناسبات دیپلماتیک نداشت وجدیدا با کشورما مناسبات  برقرارنموده است ، لذا دایره مناسبات دوکشورخیلی وسیع نمی باشد ومناسباتی که وجود دارد بیشتر درحوزه سیاسی ونظامی میباشد .امیدوارهستیم  همانطوریکه ارمنستان با کشورهمسایه ما جمهوری اسلامی ایران همکاری ومناسبات وسیع درحوزه اقتصاد دارد درآینده های نزدیک با کشورما نیز مناسبات اقتصادی خویش را گسترش دهد.  

 ج- مناسبات فرهنگی ارمنستان با افغانستان :- چنانچه دوکشور جدیدا باب مناسبات دیپلماتیک را برروی یکد یگر باز نموده اند درعرصه فرهنگی نیز هردوکشورمناسبات محدودی دارند که این مناسبات با سفر یک هیأت علمی فرهنگی درسال 1384خورشیدی آغاز یافت واین سفر هیات افغانی به ارمنستان درسالنامه سال 1384خورشیدی چنین درج شده است:

 صدیق برمک به ادامه سفر خویش همراه با مارینا گل بهاری غرض اشتراک درجشنواره گلدن به ارمنستان اشتراک ورزید.

این سفر درذات خود آغاز گر مناسبات فرهنگی دوکشورمیباشد که درسالهای آینده امید میرود که حوزه این مناسبات وسعت هرچه بیشتر یافته تا فرهنگیان دوکشوربتوانند از ارزشهای فرهنگی همدیگر آشنایی بیشتر حاصل نمایند .

 - اهمیت روابط افغانستان با جمهوری ارمنستان :- جمهوری ارمنستان نیز یکی از کشورهای حوزه قفقاز جنوبی بوده ودارای موقعیت ژیوپولتیک می باشد وهمانند سایر همسایه های خویش همواره قربانی موقعیت ژیوپولتیک خویش شده است وارمنستان ازبدواستقلال تا امروز دچارمشکلات زیادی با همسایه های خویش خصوصا آذربایجان وترکیه بوده که کشورهای مذکور مرزهای خویش را برروی شهروندان ارمنی مسدود نموده وازاین رهگذر خسارات شدیدی را متوجه این کشورنموده اند.

ارمنستان ازلحاظ اقتصادی یک کشور فقیر  درقفقاز بوده وازلحاظ سیاسی نیز درمیان همسایگان خویش درحالت انزوا بسر میبرد وهمچنان این کشوربرخلاف دوکشورهمسایه که بصورت جدی سیاستهای غرب را تعقیب میکنند درجهت مخالف قراردارد.

از آنجای که افغانستان ازلحاظ اقتصادی کشورفقیر است  ونیازجدی به کمک اقتصادی جامعه جهانی دارد ،روابط افغانستان با ارمنستان ازاهمیت چندانی برخوردارنیست .   درماه دسامبر سال 2009م  ارمنستان نیروهای حافظ صلح خویش را وارد افغانستان نموده است اما بدلیل اینکه ازلحاظ اقتصادی یک کشور فقیر   بوده و ازلحاظ سیاسی ارمنستان ، متحد دوستان افغانستان نبوده بلکه به نحوی از آنها با کشورهای که متحد افغانستان نبوده ومنفعت خویش را درناآرامی در افغانستان می بینند ،دوست ستراتیژیک میباشد.

استقراروتداوم  روابط با یک کشور درعین زمانی که جنبه سیاسی دارد ،طالب هزینه اقتصادی نیز میباشد مثلا ایجاد نمایندگی درآن کشورکه به گمان اغلب این مصارف درارمنستان ازجانب افغانستان بدلیل ایجاد نمایندگی خیلی مفید نمی باشد هرچند مطابق اصول کلی سیاست خارجی افغانستان میباشد اما درحال حاضر اهمیت چندانی ندارد وافغانستان درعوض میتواند که با کشورهای دیگری که اهمیت داشتن مناسبات با آن به مراتب بهتر وبیشتر از ارمنستان است ،روابط دیپلماتیک برقرار نموده ونمایندگی های سیاسی خویش را درآن کشورها باز گشایی کند .

 - زمینه های توسعه مناسبات سیاسی ،اقتصادی وفرهنگی افغانستان وارمنستان :- افغانستان وارمنستان دوکشوری است که بدلایل متعددی تا هنوز روابط شان گسترده نیست ومقامات افغانستان وارمنستان نیز توجه چندانی به توسعه مناسبات دوکشورمبذول نداشته اند که عمده ترین دلیلش این است که زمینه های برای توسعه مناسبات محدود است  وگسترش مناسبات درعرصه های گوناگون برای هردوکشورگران تمام میشود . خلاصه زمینه برای توسعه مناسبات سیاسی ،اقتصادی وفرهنگی افغانستان با جمهوری ارمنستان فراهم نیست.

 نتیجه گیری

با مطالعه دقیق این رساله میتوان چنین نتیجه گرفت که جمهوری های آذربایجان وگر جستان پس ا زاعلام استقلال در حال نزدیک شد ن به قدرتهای غرب ومتحدین شان (ازجمله افغانستان) ودوری از روسیه وسیاست های آن است .

هردوجمهوری علا وه بر آنکه  از لحاظ سیاسی د رقطب مخالف روسیه قرار گرفته است ،در صدد  تغییر نظام های اقتصادی خویش میباشند ،در حال حاضر نظام اقتصادی این کشورها درحال گذار از سیستم سوسیالیستی به سیستم اقتصاد بازار است .

هردو جمهوری دایره مناسبات خویش با افغا نستان راطی سالهای اخیر خصوصا پس از سقوط رژیم طالبان  گسترده تر نموده اند وبه منظور گسترش همکاریها ی خویش با افغا نستان ، سربازان خویش را در چوکات نیروهای حافظ صلح به افغا نستا ن فرستاده اند وهمچنا ن حکومت افغا نستان در این زمینه توجه جدی  نموده است چنانچه که در طی دو سه سال گذشته مقامات بلند پایه افغا نستان از قبیل وزیر امورخارجه ،وزیر امورداخله و رئیس ولسی جرگه و... به جمهوری آذربایجان سفر نمودند .

بصورت کلی میتوان چنین نتیجه گرفت که دوجمهوری آ ذربایجان وگر جستان با گذ شت هر روز از روسیه فاصله گرفته وبه افغانستان ومتحدین آن بخصوص امریکا نزدیک تر میشود .

اما جمهوری ارمنستان بر خلا ف دوکشور همسایه خویش پس از اعلام استقلا ل نه تنها اینکه نتوانست خودرا از دامن روسیه برهاند بلکه مناسبات شان گستر ده تر شده است وبا کشورهای غربی کمتر د رتماس است .

از آنجای که باراک اوبا در عرصه سیاست خارجی خویش به موفقیت های زیادی از جمله کاهش حساسیت ها میان روسیه وامریکا د ست یافته است ، روسیه با امریکا در عرصه دیپلماتیک نزدیک تر شده و د رسال جاری نسبت به سالهای قبل د ربازسازی افغانستان سهم بیشتر گرفته وبه تبعیت از سیاست روسیه ، ارمنستان متحد نزدیک وی نیز مناسبات دیپلماتیک با افغانستان بر قرار نموده است چنانچه که چندی قبل اولین گروه از  سربازان این کشور در چوکات نیروهای آیساف وارد افغانستان شده ومسوولیت تأمین امنیت میدان هوایی ولایت قندوز را بر عهده گرفته است .

در یک جمله میتوان گفت که افغانستان با آ ذربایجان وگر جستان نسبت به ارمنستان دارای مناسبات گسترده تر میباشد .

 

پیشنهادات

 در جریا ن تحقیق این پروژه به یک سلسله کم وکاستی های بر خوردم  وهم چنان وجود بعضی مشکلات باعث ایجاد اصطکاک د ر پروسه تحقیق این رساله شد که تمام این مشکلات را درقالب پیشنهادات با خوانند گان عزیز د رمیان میگذارم .

1- افغانستان با کشورهای حوزه قفقاز خصوصا با جمهوری آذربایجان دارای مشترکات دینی وفرهنگی می باشد اما طوریکه ایجاب میکند مناسبات میان شان گسترده نیست ،پیشنهاد بنده این است که د رصورت امکان حکومت افغانستان سطح مناسبات خویش با این کشورهارا از سفارت غیر مقیم به سفارت مقیم ارتقاءدهد .

2- متأ سفانه بر اسا س عدم هماهنگی که میان ارگانهای اکادمی علوم افغانستان و وزارت امورخارجه کشور وجود دارد ، وزارت خارجه کشور  با وصف که بنده از طرف اکادمی علوم رسما معرفی شده بودم قراردادهای منعقده میان افغانستان وکشورهای حوزه قفقاز را دراختیار بنده قرار نداد ، پیشنهاد بنده این است اگر دوارگان قراردادی را دراین زمینه منعقد نمایند مشکلات محققین اکادمی علوم تا اندازه ای رفع خواهد شد .

3- اگر اکادمی علوم افغانستان سعی وتلا ش خویش را بخرچ داده ومناسبات علمی وفرهنگی با اکادمی ها ی علوم آن کشورها بر قرار نماید ، به سادگی میتواند که سالانه یک تعداد بورسهای تحصیلی را از آن کشورها برای محققین ومحصلین فراهم نماید  که بدون شک مشکل عدم موجودیت کادر های مسلکی د رآینده های نزدیک تا اندازه ای کاهش خواهد یافت .

4- مناسبات افغانستان وارمنستان نوآغازبوده  وبیشتر در عرصه نظامی است .اگر این مناسبات از حوزه نظامی بیرون شده وابعاد اقتصادی وفرهنگی را نیز دربر بگیرد بهتر خواهد بود .

5- دراین اواخر پروازهای باکو- کابل – باکوقطع شد . هرگاه این پروازها جدیدا آغازیابد مشکلات شهروندان افغانستان وآذربایجان تا اندازه ای رفع خواهد شد .

 فهرست منابع ومأخذ:

1- امیراحمدیان،بهرام ،جغرافیای قفقاز،تهران ،موسسه چاپ وانتشارات وزارت امورخارجه ایران ،چاپ اول،1376.

2- گلی زواره ،غلام رضا،جغرافیای تاریخی وسیاسی آسیای مرکزی،قم ،موسسه چاپ وانتشارات وزارت امورخارجه ایران ،1373.

3- ـــــــــــــــ ،افغانستان وجهان ،بنگاه انتشارات ومطبعۀ میوند کابل، مرکزمطالعات استراتیژیک وزارت امورخارجه افغانستان ،2004.

4- ـــــــــــــــ ،جمهوری آذربایجان ،تهران ،مرکزچاپ وانتشارات وزارت امورخارجه ایران ،چاپ اول ،1387.

5- ـــــــــــــــ ، سالنامه افغانستان ،دوردوم ،شماره سوم  ،کابل ،وزارت اطلاعات وفرهنگ ،1383.

6- ـــــــــــــــ ، سالنامه افغانستان ،دوردوم ،شماره چهارم ،کابل ،وزارت اطلاعات وفرهنگ ،1384.

7- ـــــــــــــــ ، سالنامه افغانستان ،دوردوم ،شماره ششم  ،کابل ،وزارت اطلاعات وفرهنگ ،1386.

8- ـــــــــــــــ ، سالنامه افغانستان ،دوهمه دوره ،دوهمه کنه ،کابل ،داطلاعاتواوفرهنگ وزارت ،1382.

9- ــــــــــــــــ ، سالنامه افغانستان ،دوهمه دوره ،پنحمه کنه ،کابل ،دفرهنگ اوحوانانووزارت ،1385.

10- نصرت ،نسرین ،وضعیت اقتصادی آذربایجان ،مرکزمطالعات آسیای مرکزی وقفقاز،تهران ،وزارت امورخارجه ،شماره سوم ،1372.

11- www.fa.wikipedia.org.

12- www.hamshahrionline.ir.

13- http://milliharakat.com.

14- http://www.avapress.com.

15- www.afghanemb- Canada.net.

16- http://fa.trend.az.

17- http://wap.trend.az.

18- http://pe.iran.ru/afghanistan.

19- http://dari.irib.ir.

20- http://www.rahenejatdaily.com.

21- http://guilan.irib.ir.

22- http://www.ravy.ir.

23- http://moballegh.net.

24- http://www.armen12.com.

25- http://en.wikipedia.org.

26- http://www.iranbalkan.com.