بسم الله رنجبر

                                                                                        معاون محقق بسم الله رنجبر 

جمهوری تاجکستان که یکی ازهمسایه های شمالی افغانستان وازجمله  کشورهای استقلال یافته از شوروی سابق است ،فرایند دولت سازی خودرا با جنگ داخلی آغاز کرد،جنگی که  ازسال 1992تا 1997 با فرازوفرودهای   ادامه یافت ،خسارات قابل ملاحظه ای را به پیکر تاجکستان وارد کرد وسرانجام پیمان صلح  درسال 1997م میان طرفهای درگیر منعقد شد.

جمهوری تاجکستان  به عنوان یک همسایه افغانستان پس از سال 1997م نظاره گر فضای نسبتا آرامی بود  وشهروندان آن بدون شنیدن صدای گلوله زندگی شبانه روزی شانرا سپری میکردنداما ازاواسط سال جاری میلادی(2010م) تاکنون این کشورهمسایه افغانستان شاهد یک سلسله ناآرامی های بوده که می تواند مقدمه یک طوفان سیاسی درتاجکستان تلقی شود.

"شب 22 اگست،بیست وپنج زندانی متهم به جنایات سنگین ازجمله اقدام علیه دولت، اززندان کمیته امنیت ملی تاجکستان فرارکردندوتعقیب آنها به عملیات جنگی واقعی تبدیل شد.روز بعد درخجندعمل تروریستی رخداد،این حمله به اکمل کریم اف وبرادرش فردوس کریم اف،ازهواداران حرکت اسلامی ازبکستان نسبت داده شده که درجریان آن اکمل کریم اف صبح روزسوم سپتامبر با یک موترحامل موادمنفجره با ورودبه محوطه ورودی شعبه منطقه ای مبارزه با جنایات سازمان یافته واقع درشهر خجند،خودرا منفجرکرد"[1].

فرار زندانیان اززندان کمیته امنیت ملی وحمله تروریستی تمامی شهروندان تاجکستان را تکان داد ویک باردیگر مردم وحکومت تاجکستان را به یاد جنگ های دهه نود میلادی انداخت ، بدون شک موج جدید تنش ها وبرخوردها درجریان ماه های اخیر بیانگر تجدید حیات شبه نظامیان اسلامگرای افراطی در تاجکستان پس از یک دوره طولانی آرامش نسبی اززمان پایان جنگ داخلی این کشور درسال 1997م است،تنشهای که می تواند برای امنیت آسیای مرکزی وکشورهای پیرامونی نگران کننده باشد.

فرار زندانیان تنها واقعه ای نبود که دولت مردان وخصوصا نیروهای امنیتی تاجکستان را به چالش مواجه نموده باشد بلکه پس ازآن روزهرازگاهی اتفاقاتی رخداده که سبب نگرانی شهروندان تاجکستان شده است .

"انفجار دریک کلوپ شبانه دوشنبه وحملات شبه نظامیان به سربازان ارتش تاجکستان در دره رشت به وقوع پیوست.اوایل ماه اکتبر،28نظامی براثر سقوط یک هیلیکوپتر کشته شدند که احتمال میرود توسط شبه نظامیان سرنگون شده باشد"[2].

رویدادهای ماههای اخیر پیام آوروضعیتی است که می تواند دولت وملت تاجکستان را دامنگیر مشکلات عدیده ای کند اما درصورتی که مقامات ذیصلاح تاجک به موقع اقدام نموده وراهکارهای را به منظورفروکش کردن اینگونه  نا بسامانی ها روی دست بگیرند بدون شک تاجکان تاریخ دهه نود میلادی رایکباردیگر شاهد نخواهندبوداما تا جایی که دیده میشود مقامات تاجک درامر مبارزه علیه هراس افگنی دراین اواخر نه تنها موفق نبوده اند بلکه میزان نا آرامی ها دراین کشورگسترش یافته وهرروزنشانه های ازترس ،رعب ووحشت درچهره شهروندان تاجکستان بیشتر میشود.

بالاخره به ادامه نا آرامی های اخیر دراین کشورهمسایه   

"موج اصلی درگیری ها درپی حمله شبه نظامیان مسلح مخالف دولت تاجکستان درمنطقه رشت (حدود200کیلومتری شرق این کشور)به کاروان موترهای وزارت دفاع آغازشد.طبق آمارهای رسمی براثر این حمله که 19سپتامبر درناحیه کمراب واقع درحومه مرکزرشت اتفاق افتاد،25نظامی کشته و15تن دیگر به شدت زخمی شدند"[3].

حمله به نیروهای ارتش ،زنگ خطری بودکه ازطرف مخالفین مسلح حکومت تاجکستان نواخته شد.حمله مذکورنیروهای امنیتی را وادار به عملیات پاکسازی نمود که تاکنون مطابق آمار اعلام شده ازسوی وزارت داخله تاجکستان، بیشتر از 10 نفر ازاعضای این گروه هاکشته شده اند.

مقامات ذیصلاح تاجک حمله مذکوررا به عبدالله رحیم اف مشهور به ملا عبدالله وعلا ءالدین دولت اف معروف به علی بیدکی،دوتن از فرماندهان پیشین مخالفین دولت درجنگ داخلی 1992-1997م که توافقنامه آشتی میان دولت ومخالفین را نپذیرفتند ونیروهای خودرا درساختارهای نظامی تاجکستان ادغام نکردند،نسبت داده اند.

وزیرداخله تاجکستان اعلام نموده که :

"ملا عبدالله قصد ایجاد یک پایگاه تروریستی بین المللی دراین منطقه را دارد.به گفته وی ملا عبدالله با این هدف چند ماه پیش ازافغانستان عازم تاجکستان شده است واعضای این گروه ها باسلاح های خودکارکلاشینکوف،مسلسل خمپاره انداز،موشک اندازونارنجک مسلح بوده ودرمناطق دوردست کوهستانی موضع گرفته اند.همچنین تعداد زیادی ازاعضای گروه القاعده ازطریق مرزمشترک افغانستان وتاجکستان وارد کشورهای منطقه آسیای مرکزی ازجمله تاجکستان شده اند که عمدتا نیزعامل قاچاق مواد مخدرمی باشند"[4].

ازگفته های وزیرداخله تاجکستان یک نکته بصورت بسیارواضح وهویدا است که:مشکل ناامنی درتاجکستان همانند افغانستان ابعاد وسیعترومنطقه ای دارد یعنی علاوه بر مخالفین مسلح داخلی یک تعدادازکشورهای همسایه نیز به جمع شان افزوده شده وکارمبارزه با این پدیده نسبتا مغلق شده است .

درحال حاضر درجمهوری تاجکستان مهمترین چالش تقابل بین قرائت رسمی ودولتی ازاسلام وتمایلات اسلامی خارج ازچارچوب این نگرش درجامعه است.نگرانی های مقامات تاجک ازگسترش اسلام تندروویا حد اقل مخالف با قالب های رسمی دراین کشوردرجریان سفر امام علی رحمان رئیس جمهوراین کشوربه ولایات ختلان آشکارشد.

دراواخر ماه اگست امام علی رحمان درجریان ملاقات با شهروندان ناحیه فرخارولایت ختلان ،ازشهروندان تاجکستان دعوت کردتا فرزندان شانرا که درمدارس کشورهای اسلامی تحصیل می کنند به وطن بازگردانند.وی هشدار داد که درغیر این صورت آنها همه تروریست وافراطگرامیشوند.به گفته منابع کمیته دین تاجکستان:

"بیش از 1400تن ازجوانان تاجک هم اکنون درپوهنتون های اسلامی کشورهای خارجی تحصیل می کنندکه اغلب توسط گروه ها یا سازمانها ی مذهبی خارجی برای تحصیل به کشورهای اسلامی رفته اندوفعالیت این افراد درخارج کشورتحت نظارت نیست.اما درصورت بازگشت به وطن می توانند درپوهنحی دولتی اسلامی ویا 15مدرسه دیگر اسلامی درتاجکستان تحصیل کنند"[5].

تحصیل محصلین جوان تاجک درکشورهای اسلامی سبب نگرانی مقامات حکومتی تاجکستان شده وهمین مسئله واکنش رئیس جمهوررا درپی داشت.

یکی ازعوامل قوی تحریک اسلامگرایان تاجک علیه حکومت تاجکستان برخوردچندگانه امام علی رحمان ازآوان رئیس جمهورشدن تا امروزدرقبال اسلام گرایان وخصوصا حزب نهضت اسلامی تاجکستان است.امام علی رحمان درسال 1992م فعالیت حزب مذکوررا ممنوع اعلام نموداما پنج سال بعد،پس ازامضای معاهده صلح وسند تفاهم ملی با مخالفین مسلح که قسمت عمده آنرا طرفداران حزب نهضت اسلامی تشکیل میداد،به این حزب اجازه فعالیت داده شدوحتی عده ای از نمایندگان این حزب وارد کابینه شدند.

با پایان یافتن جنگ داخلی درتاجکستان وپیوستن نسبی نیروهای مخالف در درون ساختارهای قانونی،این نیروها یکباردیگر ازحاکمیت رانده شدند،درحالیکه براساس امضای معاهده صلح قرار بودیک سوم کرسی های دولتی به مخالفین اختصاص داده شود.این مسئله خود تبدیل به یک عامل بروزتنش درتاجکستان میان اسلامگرایان به حاشیه رانده شده وحکومت امام علی رحمان شده است.

تصویب یک سلسله قوانین سخت گیرانه نسبت به رعایت احکام اسلامی درتاجکستان مشکلات موجوده را افزایش میدهدمثلا:

"ممنوعیت استفاده ازحجاب درپوهنتونهای این کشور،تشکیل پرونده جنایی علیه 20تن ازروحانیون ولایت ختلان به اتهام تعلیم وتدریس غیرقانونی احکام ومعارف اسلامی برای 189کودک ونوجوان بدون مجوزکمیته اموردین تاجکستان وتوقیف گسترده آثارتبلیغاتی مذهبی دراین کشورازآن جمله است"[6].

رفتار پیشگیرانه حکومت تاجکستان ازگسترش اسلامگرایان تندرودراین کشوربا گذشت هرروزافزایش می یابد.

به ادامه رویدادهای فوق الذکردرجمهوری تاجکستان ،اخیرا بخشی از نمازخانه مرکز فرهنگی حزب نهضت اسلامی تاجکستان درحادثه آتش سوزی ویران شد،اما دراثرحادثه مذکوربه کسی آسیب نرسید.آتش سوزی مذکوربخشی از ساختمان حزب نهضت اسلامی تاجکستان را که مورد اعتراض دولت تاجکستان بود،بطور کامل تخریب نموده وخسارات مالی زیادی را به این حزب وارد نمود.

بنا به گزارش خبرگزاری فارس،یک مسئول آتش نشانی شهر دوشنبه گفت :

"علت این حادثه که براثرآن بخشی ازساختمان مرکزفرهنگی نهضت اسلامی نابود شده است،هنوزمشخص نیست وکارشناسان درحال بررسی علت وقوع آن هستند.آتش سوزی دربخشی ازساختمان این حزب واقع درخیابان سویتسکی ناحیه فردوسی رخ داد که با کمک ماموران اداره آتش نشانی واقدام به موقع آنان خاموش شد"[7].

نا گفته نباید گذاشت که قبل ازحادثه آتش سوزی، ماموران حکومتی تاجک چندین باروارد دفتر حزب نهضت شده ومانع اقامه نماز جمعه درآنجا شده بودندونیز اشخاصی را که تولیدات فرهنگی این حزب را به فروش میرساندند بازداشت نموده ومانع فروش سی دی ها ودی وی دی های سخنرانی های مقامات بلندپایه حزب نهضت اسلامی تاجکستان شده بودند.

هرچند عامل آتش سوزی دفترحزب نهضت اسلامی تاجکستان مشخص نشد اما ازآنجایی که ماموران حکومتی چندین باربه دفتر مذکورجهت توقف ادای نمازجمعه مراجعه کرده ودرصورت ادامه اقامه نمازبه آنها هشدارداده  بودند، می توان گفت که آتش سوزی مذکورتوسط عمال حکومتی صورت گرفته است.

فشارحکومت بر اسلامگرایان وخصوصا حزب نهضت اسلامی تاجکستان با گذشت هر روزبیشتر شده ودامنه خشونت ها نیز دراین کشوررو به گسترش می باشد که سبب نگرانی شهروندان تاجکستان شده است.

علاوه براینکه مشکلات عدیده ای داخلی دامنگیر تاجکستان می باشد،این کشورازسوی جمهوری ازبکستان همواره ازلحاظ اقتصادی تحت فشار قرار داشته است .اینبار درادامه فشار های قبلی،ازبکستان موترهای قیر تاجکستان را درخاک ازبکستان توقف داده تااینکه موترهای مذکورمنفجر شدند.

 واگون های حاوی قیر در ایستگاه کلخوزآباد تاجکستان صبح روزسه شنبه منفجر گردیدند،در این باره ولادیمیر سوبکالوف معاون راه آهن تاجکستان به ژورنالستان خبر داد.

 "قیر به اثر گرما دربیرل های که درواگونها قرار داشتند،ذوب شدوبیرل ها منفجر گردیدند.به گفته ولادیمیر سوبکالوف واگونهای حامل قیر بایدازطریق خاک ازبکستان درماه فبروری به تاجکستان میرسیدند،بخاطر که قیر ماده قابل سوخت ودرصورت گرم شدن خطرناک می باشدوانتقال آن فقط درایام زمستان صورت میگیرد.او گفت:  به ارتباط اینکه بارازخاک ازبکستان فقط دراواسط تابستان اجازه داده شد،قیر ذوب گردیده ،ازبیرل خارج وآتش گرفت"[8].

مشکلات انتقال محموله ها ازطریق راه آهن ازبکستان به تاجکستان درماه فبروری آغازشدند.ازبکستان دلیل این کاررا فرسوده شدن راه آهن ومصروف بودن راه میداند،ولی این وضع مورد قبول تاجکستان که نسبت تأخیر درانتقال محموله ها ده ها ملیون دالر خساره نموده ،نمی باشد.

عمده ترین عامل این فشا رها ازسوی ازبکستان بالای تاجکستان،اختلاف نظر دوکشوردررابطه به بند برق راغون است که ازبکستان بارها مخالفت خودرا با ایجاد این بند برق ابراز نموده است .

اینکه رویدادهاونا امنی های اخیر معلول کدام عللی است ،مختصرا روی این مسئله تمرکز می نماییم .

یکی ازمشکلات عمده در تاجکستان نبود هویت ملی است. هویت زمانی شکل میگیرد که آگاهی کافی از پیشینه پای بندی به دستاوردهای ارزشی ،تعلق خاطر به عرف ،آداب ،رسوم ،همگرایی فرهنگی واحساس یگانه دربین مردم دریک سرزمین وجود داشته باشد.

تاجکستان یک کشوری است با جغرافیای تصنعی که این جغرافیا دستاورد تبر تقسیم است ودراین کشورهویت های متعدد قومی ومنطقه ای دیده می شودکه هویت ملی را دراین کشورکمرنگ ساخته است .

"در بحث هویت های قومی حد اقل دوقوم تاجک وازبک اصلی ترین ترکیب را شکل میدهند ودرموضوع هویت های محلی خجندی ،کولابی ،قرقان تپه ای ،بدخشانی ازمهمترین ترکیب اند که شایدمسبب اصلی درگیری های داخلی دراین کشورهمین وضع باشد"[9].

تا زمانی که هویت ملی شکل نگیرد با بسترکنونی یعنی وجود اقلیت های قومی ،نژادی وهویت های محلی پتانسیل کشمکش ومنازعه فراهم بوده وهمانگونه که درسالهای 1992-1993م منجر به منازعه محلی شد،درحال حاضر نیز می تواند به عنوان یک تهدید جدی برای شهروندان تاجکستان تلقی شود.

عامل مهم دیگر مشکلات مربوط به آشتی ملی پس از جنگ داخلی درسال 1997م است،که دراثر آن تعداد زیادی ازنیروهای مخالف را به همکاری با حاکمیت بی اعتماد کرد.این نیروها ازهمان سالهای آغازین پس ازآتش بس وصلح ، نه تنها سلاح های شانرا برزمین نگذاشتند بلکه بدنبال زمینه مساعدی بودند تا مخالفت شانرا مجددا آغازنمایند.

درحقیقت شرایط موجود درتاجکستان به مثابه آتش زیر خاکستر بوده است که دراین اواخر سر از زیرخاکستر برداشته وخودنمایی می کند که اگر بصورت ماهرانه ودلسوزانه خاموش نشود،دامن تمامی مردمان این سرزمین بشمول کاخ نشینان را خواهد سوختاند.

ونیز گاهگاهی بحرانهای سیاسی وازاین قبیل شورشها،به دنبال افزایش مشکلات اقتصادی بروز می کند.افزایش بیکاری ،تورم وناتوانی دولت درتأمین ضروریات اقتصادی پس ازبالارفتن سطح توقعات وانتظارات جامعه زمینه ظهور تنش سیاسی را فراهم می کند.

تاجکستان یک کشورفقیر است که ازلحاظ اقتصادی فوق العاده محروم می باشد ،نه وضع اجتماعی مطلوب است دراین کشورونه هم اوضاع اقتصادی، مجموعه این عوامل شرایط را برای ظهورشورشهای پراکنده فراهم میسازد.

زمینه های تنش دراین کشورازهرلحاظ مساعد بوده واین بستگی به دولت مردان تاجکستان دارد که چگونه ازوقع بحران جدید جلوگیری کنندبرای این کار نیاز است تا حکومت تاجکستان بین نیروهای سنتی مذهبی ومذهبی های میانه با گروهای افراطی (تروریستی)تفاوت قائل شود.اگر حکومت تاجکستان این نکته را متوجه شود،وقوع بی ثباتی ودامنه شورشها قابل کنترل است اما اگربه بهانه افراط گرایی عرصه را بر نیروها وجریانهای مذهبی تنگتر نماید،بدون شک دایره اپوزسیون وسیعتر شده که طبعا به نفع تاجکستان نخواهد بود.

دراخیر به عنوان نتیجه گیری می توان گفت که تنش های اخیردراین کشوربا هرانگیزه ای که صورت گرفته باشد،دورنمای چندان دل پذیری از آینده آسیای مرکزی ترسیم نمی کند.هیچ یک ازکشورهای منطقه ازجمله ایران ،ازبکستان،قیرقیزستان وروسیه  به بی ثباتی سیاسی در نزدیکی مرزهای خود علاقمند نیستند زیرا اکنون ترانزیت مواد مخدرازطریق تاجکستان درحد قابل قبولی قرار داردولی درصورت بی ثباتی درتاجکستان می تواند به چند برابرافزایش یابد.