بسم الله رنجبر

مناسبات روسیه با جمهوری تاجکستان

                                                                                        معاون محقق بسم الله رنجبر    

فدراتیف روسیه   الی دهه نود میلادی قرن بیستم به مثابه یک قدرت برتر ورقیب اساسی ایالات متحده امریکا پنداشته میشدوجمهوری تاجکستان تاآنزمان یکی از اقماراین قدرت بزرگ بود وازاستقلال سیاسی برخوردارنبود.

پس ازفروپاشی اتحاد جماهیر شوروی واعلام استقلال جمهوریهای تحت سلطه شوروی سابق بشمول تاجکستان،نه تنها فدراتیف روسیه با جمهوری تاجکستان قطع رابطه نکردبل یک سلسله مناسبات جدیدی را درعرصه های گوناگون بخصوص درعرصه های سیاسی-نظامی واقتصادی آغاز نموده ودربسیاری موارد به مثابه منجی جمهوری تاجکستان عمل نموده است.

نوشته حاضر بصورت گذرا ومختصرمناسبات فدراتیف روسیه را با جمهوری تاجکستان درعرصه های سیاسی-نظامی واقتصادی بررسی نموده ودررابطه به چشم انداز مناسبات میان دوکشورمکثی کوتاهی خواهد شد.

مناسبات سیاسی- نظامی فدراتیف روسیه با جمهوری تاجکستان:- پس ازفروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق واعلام استقلال جمهوری تاجکستان درسال 1991 میلادی،روسیه پس ازایران دومین کشوری بود که استقلال تاجکستان را به رسمیت شناخته وسفارت خویش را دردوشنبه رسما بازگشایی کرد.واین مسئله آغازمناسبات دیپلماتیک دوکشوربوده که توسط روسیه آغاز ورقم خوردکه این مسئله بستر سازمناسبات دوکشوردرآینده ها درعرصه های گوناگون گردید.

 تاجکستان که جدیدا به عنوان یک شخصیت مستقل حقوق بین الملل پابه عرصه حضورنهاده بود بالا فاصله دچار جنگهای داخلی شده که این جنگها باعث مهاجرت یک ملیون وپنج صد هزارشهروند تاجکستان به کشورهای منطقه ازجمله افغانستان وروسیه گردید.درزمانی که آتش جنگ درتاجکستان شعله وربود روسیه تاجکستان نوپارا درمیدان کاروزار تنها نگذاشته بل بصورت یک شریک استراتیژیک تاآخرین لحظه درکنارتاجکستان ایستادگی نموده وکمک های زیادی نمود.

"روسیه درجنگهای مسلحانه داخلی تاجکستان با استفاده از اهرم های نظامی خود درقلمرواین کشور،ازنیروهای موسوم به (جبهه خلق)که درمقابل اتحادمخالفان دولت شامل احزاب وگروههای اسلامگرا ودمکرات ها قرارداشت بطورآشکارحمایت کرد.تاجکستان درآنزمان ارتش ملی وهمچنین نیروهای مرزبانی نداشت ومرزبانان روس درمرزهای این کشوربا افغانستان وچین مستقربودند وروسیه علاوه برآن با استقرارواحدهای لشکر 201درپایگاه نظامی خود درتاجکستان به پشتیبانی ازدولت وقت این کشورپرداخت"[i].

به گفته کارشناسان سیاسی تاجک ،روسیه حامی اصلی امام علی رحمان بوده وعامل اصلی به قدرت رسیدن وی شد.هرچند فروپاشی اتحاد شوروی سابق برخی ازبستر ها وزمینه های همکاری دوکشورروسیه وتاجکستان را ازمیان بردولی با آنهم باعث قطع مناسبات دوکشورنشد وهردو کشورتوانستند که خصوصا درعرصه سیاسی-نظامی روابط نزدیک وتنگاتنگی داشته باشند.

برمبنای اسناد همکاری که میان دوکشورپس ازاعلام استقلال تاجکستان به امضا رسیده است،چشم اندازوشرایط جدید مناسبات دوکشورتعریف شده است.کشورهای روسیه وتاجکستان علاوه برداشتن مناسبات مستقیم با یکدیگر،درچارچوب سازمانهای منطقه ای ازقبیل سازمان همکاری شانگهای ،جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع وسازمان امنیت دسته جمعی نیز همکاری دارند.

جانب تاجکستان، فدراتیف روسیه را به مثابه شریک راهبردی خویش تلقی می نماید وازهمین نقطه نظراست که کارشناسان مسایل سیاسی تاجک ،دیدار رسمی ولادیمیر پوتین را ازتاجکستان درزمانی که وی رئیس جمهور روسیه بود،برای تقویت روابط دوجانبه با ارزش خوانده اند.

جمهوری تاجکستان از لحاظ نظامی شدیدا وابسته به روسیه می باشد،فدراتیف روسیه ازآوان شکل گیری تاجکستان به مثابه کشور مستقل، تجهیز وآموزش نیروهای ارتش ملی تاجکستان را به عهده داشته است.

"پایگاه 201ارتش روسیه که براساس نیرو وتجهیزات نظامی لشکر 201ارتش روسیه تشکیل شده است ودرشهرهای دوشنبه ،قرعان تپه وکولاب مستقر هستند،ازنگاه تجهیزات وتسلیحات ازارتش تاجکستان به مراتب قوی تر به نظرمیرسد.بخش عمده ای ازنیروهای پاسدار صلح کشورهای عضو جامعه همسود را درزمان جنگ داخلی تاجکستان طی سالهای 1991-1993م این نیروی نظامی روسیه برعهده داشت.روسیه برای دستیابی طرفین درگیرتاجک به صلح تلاش فراوانی به خرج داد ودرنهایت امربا امضاءتوافقنامه عمومی استقرار صلح در27جون سال 1997میلادی درمسکوبه جنگ پنج ساله خونین داخلی دراین کشورپایان داده شد"[ii].

پایگاه نظامی 201روسیه درزمانی که طالبان قدرت رادرافغانستان دردست داشتند،به منظورحفاظت از مرزهای تاجکستان-افغانستان با نیروهای مرزبانی تاجکستان کمک های زیادی نموده وهم اکنون سالانه یک باربا نیروهای مرزبانی تاجکستان ،تمرینات مشترک نظامی را انجام میدهند.

پس ازسال 2004میلادی واحد های نیروی ضد هوایی تاجکستان بصورت منظم دررزمایش سالیانه کشورهای پیمان امنیت جمعی شرکت می نمایند.روسیه نیز به منظورتقویت نیروی هوایی تاجکستان کمکهای زیادی نموده وازجمله ،براساس توافق دوجانبه برخی از تسلیحات وتجهیزات نظامی پایگاه نظامی 201ارتش روسیه بطور رایگان دراختیارنیروی هوایی تاجکستان قرار گرفته است.

پس از سال 2001م وحضورامریکا درمنطقه بخصوص درافغانستان،تلاشهای امریکا به منظورنفوذ درکشورهای آسیای مرکزی مناسبات روسیه وتاجکستان را خدشه دار نموده وخصوصا روابط نظامی دوکشوربه سردی گرایید چنانچه که تاجکستان دراثر فشارهای امریکا خواست نیروهای مرزبانی روسی مستقر درمرزهای افغانستان وتاجکستان راازخاک تاجکستان خارج نمایند.علاوه برآن دولت تاجکستان تصویب موافقتنانه مقام واختیارات پایگاه نظامی روسیه درقلمروتاجکستان را که درسال 1999میلادی میان طرفین به امضا رسیده بود،به تعویق انداخت.

مناسبات روسیه وتاجکستان تاسال 2006میلادی با شک وتریدها نسبت به همدیگر ادامه یافت تااینکه این شک وتردید ها با سفر ولادیمیر پوتین به تاجکستان ازمیان برداشته شد.

"دوکشورتنها درسال 2006میلادی ودرجریان دیدارولادیمیرپوتین رئیس جمهور وقت روسیه ازدوشنبه موفق شدندبه اختلاف نظر خویش دراین زمینه پایان دهند.دراین دیدارموافقتنامه همکاری نظامی روسیه وتاجکستان که شامل مقررات حضورواختیارات نظامیان روسی مستقردرپایگاه نظامی 201میشد،نهایی گردید.همچنین موافقنامه واگذاری ایستگاه راداری آینه واقع درارتفاعات نارک به روسیه به امضا سران دوکشوررسید"[iii].

پس از سال 2006 میلادی مناسبات خدشه دار شده دوکشورنسبتا ترمیم شده وبا گذشت زمان توسعه یافت چنانچه که درجون 2008میلادی یک موافقتنامه مهمی را دوکشوربه تصویب رساندند که مطابق آن دوکشور می توانند که درشرایط اضطراری ازنیروهای مشترک نظامی البته با درنظرداشت شرایط  پیش آمده استفاده نمایند که دریک جمله می توان گفت تصویب موافقتنامه مذکور عملا بستر حمایت نظامی روسیه را درصورت هرگونه تجاوز نظامی به تاجکستان هموار میکند. با عملی شدن موافقتنامه مذکور بصورت قطع از میزان نگرانی روسیه از بابت حضورآمریکا درآسیای مرکزی کاسته شده است.

به ادامه همکاری های دوکشوردربخش نظامی دمیتری مدودف رئیس جمهور روسیه درسال 2008 میلادی یک سفری به دوشنبه داشت که درنتیجه یک توافقنامه جدیدی میان دوکشور به امضا رسید.

"درجریان سفر رئیس جمهورروسیه به تاجکستان درماه اگست سال 2008میلادی توافقنامه استفاده روسیه ازپایگاه هوایی عینی دربیست کیلو متری غرب دوشنبه امضا شد.این اقدام به نیروی هوایی ارتش روسیه که درقالب پایگاه 201درمیدان هوایی دوشنبه مستقر بودندبه پایگاه هوایی عینی منتقل می گردند"[iv].

ازآوان شکل گیری تاجکستان به مثابه یک کشورمستقل،حضور نظامی روسیه درتاجکستان الزامی بوده است واکنون نیز بصورت غیر مستقیم حضور نظامیان روسی قابل لمس است ومتخصصین روسی مصروف آموزش نیروهای نظامی هوایی وزمینی وخصوصا نیروهای مرزبانی تاجکستان می باشند.مشکل عمده ای که تاجکستان به آن مواجه است گسترش دامنه فعالیت اسلامگرایان افراطی دراین کشوراست که بدون شک بدون کمک وهمکاری نظامی روسیه، تاجکستان قادربه مقابله با آنها نبوده ونخواهد بود.

پس ازآنکه مرزبانان روسی درسال 2005 میلادی کشورتاجکستان را ترک کردند،تاجکستان قادر به حفاظت از مرزهایش با افغانستان وچین نبوده وازهمین خاطر قاچاق مواد مخدر ونفوذ تروریسم ازطریق افغانستان افزایش قابل ملاحظه ای یافته است، هرچند تا جکستان معاشات نیروهای مرزبانی شانرا تا ده برابر افزایش داده اند با آنهم مشکلات زیادی دراین زمینه وجود دارد.

بنابر مشکلاتی که تاجکستان درمرز با افغانستان دارد،پس از دیدار نخست وزیر روسیه با رئیس جمهور تاجکستان دراین اواخر اعلام شد که موضوع استقرار دوباره نیروهای مرزبانی روسیه به مرزهای تاجکستان با افغانستان وچین ازطرف دوشنبه بررسی خواهدشد.

ماکسیم پشکوف سفیر سابق روسیه دردوشنبه پس ازدیدار مذکور با خبرنگاران گفت:

"موضوع حفاظت از مرزهای تاجکستان با افغانستان،ازمحورهای اصلی مذاکرات پوتین ورحمان بوده وآمادگی مسکوبرای همکاری با تاجکستان درزمینه تقویت این مرزاعلام شده است.وی درادامه صحبت

مرکز مذکور که درزمان شوروی سابق ساخته شده است پرتاب های موشکی را درمنطقه نظارت نموده ودر رابطه به آن تحقیق می نماید که این مرکز همواره فعال بوده وهیچگاهی فعالیتهایش را متوقف ننموده است.

هرچند طی چند سال اخیر روسیه وتاجکستان چندین سند همکاری را با یکدیگر امضا نموده اند که درنتیجه روسیه تااندازه ای به اهداف خویش نایل شده اما جانب تاجکستان به اهداف خویش نایل نشده است مثلاپایگاه نظامی روسیه درعوض اجاره بسیار کم درتاجکستان فعالیت داردوهمچنان مرکز تحقیقات موشکی اوکنوبا پرداخت مبلغ 250ملیون دالردراختیار روسیه قرار گرفته است.اما تکمیل نیروگاه راغون وبازسازی کارخانه آلومینیوم سازی تاجکستان که براساس توافقنامه دوجانبه باید توسط روسها ساخته می شد تاحال جامه عمل نپوشیده اند.

"درواقع از دومیلیارد دالر پولی که روسیه درچهارسال قبل با امضای توافقات برای سرمایه گذاری دربخش صنایع وانرژی تاجکستان وعده کرده بود میزان ناچیزی به این کشوروارد شده است"[ix].

به گفته کارشناسان تاجک هرچند مناسبات اقتصادی دوکشورگسترش یافته است ولی این مناسبات یکجانبه بوده ومی توان گفت که بیشتر به سود روسیه می باشد.امام علی رحمان رئیس جمهور تاجکستان در یک نشست بین المجالس دوکشور گفت که هرچند مناسبات دوکشور درسطح بالایی قرار دارد ولی هنوز ظرفیت های زیادی به منظور گسترش مناسبات دوکشور وجود دارد.وی با اشاره به میزان مبادلات تجاری دوکشورچنین گفت:

"هم اکنون بیش از 20درصد مبادلات خارجی تاجکستان با روسیه انجام می شودواین میزان رو به افزایش است.همچنین حدود60درصد سرمایه گذاری خارجی انجام شده ازسوی جامعه جهانی درتاجکستان به روسیه تعلق داردبه بخش عمده این سرمایه گذاری طی سال جاری میلادی عملی شده است.وی سطح همکاری دوکشوردربخش کشاورزی را ناکافی دانسته وگفت ما تاکنون فقط به تشکیل نمایشگاهها وفروش محصولات این بخش مشغول بودیم وهیچ طرح مشترکی برای بهبود وضعیت کشاروزی تاجکستان اجرا نشده است"[x].

با این حال براساس آمارهای رسمی ،میزان مبادلات تجاری میان دوکشوردرنه ماه نخست سال 2010میلادی زیاد تر از 864میلیون دالر بوده که ازآن جمله 88 میلیون آنرا صادرات تاجکستان به روسیه تشکیل میداده است.

هرچند تابحال مناسبات اقتصادی دوکشورروند روبه رشدی داشته است اما دراین اواخر  بنابرحضورحدود یک میلیون مهاجر تاجکستانی درروسیه،ازاحتمال برقراری رژیم ویزا میان دوکشورتوسط روسیه،زمزمه های شنیده میشود که تحقق یافتن چنین امری بدون شک سبب نگرانی شهروندان تاجکستان خواهد شد.درحقیقت امر وارد کردن چنین فشارها هرازچند گاهی ازسوی روسیه بالای تاجکستان،به منظورگرفتن امتیاز ازجانب تاجکستان می باشد.

درادامه فشارهای قبلی که روسیه بالای تاجکستان وارد نموده است ،اینک روسیه با اعمال مالیات برصادرات فرآورده های نفتی روسیه به تاجکستان میزان فشارهای خویش را افزایش داده است که درنتیجه چنین فشارهای روسیه ،نرخ تیل پطرول درتاجکستان بالاتر از یک دالرافزایش یافته وسبب بالارفتن قیمت دربازارشده است که ضربه جبران نا پذیری برای شهروندان تاجکستان می باشد.

به گفته کارشناسان تاجک عامل همه این فشارها ازجانب روسیه،به بن بست رسیدن دوکشور برسرمسئله حضورمجدد مرزبانان روسی به تاجکستان ودرعین حال واگذاری میدان هوایی عینی به روسها است. روسیه بیم دارد که مبادا این میدان هوایی نظامی به کشورهای نظیر امریکا ویا هم هندوستان واگذارشود.

بصورت خلاصه می توان گفت که مناسبات روسیه وتاجکستان پس از سال 1991تا امروز،فرازوفرودهای زیادی را شاهد بوده است که علت عمده واساسی این ناملایمات درصادق نبودن روسیه درداشتن مناسبات با تاجکستان بوده وهمواره خواهان گرفتن امتیاز وحضور دایمی خویش دراین کشورمیباشد ما به نظر می رسد که روسیه با وارد کردن فشارهای بیش از حد ومتفاوت بالای تاجکستان نه تنها به آرزوهای خویش نایل نشده بل با خشم وتنفر شهروندان وحکومت تاجکستان مواجه خواهد شد وازجانبی هم حکومت تاجکستان تاحدودی خواهان برقراری توازن با کشورهای نظیر روسیه وامریکا بوده وعملا طی سالهای اخیر شاهد هستیم که این کشور توازن را درداشتن روابط با  کشورهای همسایه وهمچنان امریکا وروسیه مراعات نموده وهمین امر سبب ایجاد نگرانی روسیه ازبابت تنگ تر کردن حلقه محاصره روسیه توسط امریکا شده است.

اینکه درآینده ها مناسبات دوکشور چگونه خواهد بود دقیقا وابسته به رویدادهای آتی در منطقه وجهان ومنافع ملی هردوکشورخواهد بود وگذشت زمان نشان خواهد داد که دوکشور میزان همکاریهایشان را با یکدیگر افزایش می دهندویا باالعکس ازهمدیگر فاصله خواهند گرفت.