بسم الله رنجبر

معاون محقق بسم الله رنجبر

 ازآنجایی که عصر امروز عصر همگرایی منطقه ای وبین المللی می باشد وهیچ کشوری به تنهای خویش قادر به مبارزه جدی علیه پدیده های نظیر  تروریسم ،قاچاق مواد مخدر،قاچاق اعضای بدن انسان وافراط گرایی، نبوده ومبارزه جدی وپیگیرعلیه این پدیده های مهلک وخطرساز،نیازمند همکاری های منطقه ای وحتی بین المللی میباشد،افغانستان وکشورهای منطقه نسبت به هرمنطقه ای دیگری درکره زمین ازبابت تروریسم وقاچاق مواد مخدر آسیب پذیرتر بوده وضربات جبران ناپذیری را دراین زمینه متحمل شده اند،لذا رهایی ازقید این پدیده های شوم وداشتن زندگی عاری ازخطرنیازمند همکاری صادقانه منطقه ای می باشد.

به همین منظور چهار کشور:افغانستان،پاکستان،روسیه وتاجکستان طی سالهای اخیرنشست های را به منظورهمکاری های منطقه ای در عرصه های اقتصادی وامنیتی دایر نموده که  باراول نشست چهار جانبه میان سران این کشورها درسال 2009م به فعالیت آغاز نمود که اهداف عمده واساسی این نشست ها رابهبود مناسبات میان کشورهای مذکوروگسترش همکاری های منطقه ای در عرصه اقتصادی،مبارزه با تروریسم،همکاری های فرهنگی ومبارزه علیه مواد مخدرتشکیل میدهند.

اولین نشست آن بتاریخ 30 جولای سال 2009م دردوشنبه صورت گرفت،نشست دومی بتاریخ 18اگست سال 2010م درشهر سوچی روسیه وسرانجام نشست سومی آن که موضوع محوری نوشته حاضر نیز میباشد بتاریخ 2سپتامبرسال 2011م در شهر دوشنبه پایتخت تاجکستان برگذارشد.

درنشست مذکورحامدکرزی،رئیس جمهور افغانستان،آصف علی زرداری،رئیس جمهور پاکستان،امام علی رحمان،رئیس جمهور تاجکستان ودمیتری مدودف،رئیس جمهورروسیه اشتراک نموده بودند وبرهمکاری های اقتصادی وامنیتی میان افغانستان،تاجکستان،پاکستان وروسیه تأکید نمودند.

رؤسای جمهور هرچهار کشور درپایان نشست مذکوراعلامیه ای مشترکی را امضاءنمودند که موضوع محوری آن همکاریهای منطقه ای در عرصه های اقتصادی وامنیتی می باشد ودرضمن  درمتن اعلامیه مشترک،تروریسم،افراط گرایی وقاچاق موادمخدر،ازچالشهای عمده در کشورهای پاکستان ،افغانستان وآسیای مرکزی دانسته شده است.

داکتررنگین دادفرسپنتا مشاور امنیت ملی رئیس جمهور کرزی که دراین نشست حضورداشت به بی بی سی گفته است:"این اعلامیه برمحورهای همکاری های چهارکشوروهمچنین خطرهاوتهدیدهای منطقه ای صادرشده است.به گفته داکتر سپنتا نگرانی از یک طرف ازتروریسم بین المللی است وازطرفی دیگرتولید وقاچاق مواد مخدر به عنوان یک تهدید مشترک است.دراین نشست یکی از موضوعهای مورد بحث این بود که فدراسیون روسیه وتاجکستان وهمچنین سازمانهای بین المللی مانند سازمان همکاری شانگهای را چگونه می شود درافغانستان ومنطقه برای تأمین امنیت تحریک کرد"1.

درنشست مذکور درکنار مسائل وموضوعات مطرح میان دولت های اشتراک کننده ،تلاش مشترک جهت تأمین صلح وامنیت،افزایش همکاری وبهبود مناسبات دیپلماتیک میان کشورهای منطقه،مسائلی مربوط به حمل ونقل وانرژی ازجمله مسائلی بودند که روی آن بحث وتبادل نظر صورت گرفت ولی موضوعات محوری واساسی این نشست مسائل امنیتی واقتصادی بوده است.

درحاشیه ای نشست دوشنبه رئیس جمهور افغانستان با رؤسای جمهور سه کشور پاکستان،تاجکستان وروسیه ملاقات های دوجانبه نیز داشت،آصف علی زرداری رئیس جمهور پاکستان با رئیس جمهورروسیه ملاقات نموده ودرعین حال رئیس جمهور روسیه با رئیس جمهور تاجکستان نیز گفتگوهای دوجانبه انجام دادند.

دمیتری مدودف رئیس جمهور روسیه در نشست چهارجانبه دوشنبه چنین گفت:

"درموردسرنوشت آینده افغانستان وکشورهای همجوار آن باید قدرتهای منطقه ای تصمیم بگیرند"2.

این گفته های رئیس جمهور روسیه درحالی ابرازشد که آمریکایی ها در صدد کاهش نیروهای خویش در افغانستان وهمچنان در آستانه انعقاد پیمان استراتیژیک با افغانستان می باشد.درحقیقت روسیه میخواهد به مثابه یک قدرت برتر درمنطقه ایفای نقش نموده وازپیش روی ایالات متحده آمریکا در حیات خلوت روسیه(آسیای مرکزی)جلو گیری نماید،به همین منظورمدویدف در گفتگوی دوجانبه ای که با حامد کرزی رئیس جمهورافغانستان داشت،از آغازروند واگذاری مسئولیت تأمین امنیت از نیروهای بین المللی به نیروهای امنیتی افغان اعلام حمایت نمود.رئیس جمهور روسیه گفته است که روسیه آماده است به افغانستان در عرصه های اقتصادی وامنیتی کمک نماید.

رؤسای جمهور روسیه وتاجکستان نیز با یکدیگر مذاکرات دوجانبه داشتند که نسبت به سایرگفتگوها این گفتگونتایج خوبتری برای طرفین  درپی داشت که مهمترین پیامدهای آن اینها است:

" مذاکرات مذکوردارای چارچوب های اقتصادی-امنیتی بود. قرارداد توسعه پایگاه نظامی روسیه درتاجکستان 49 سال دیگر تمدید شد. دربخش روابط اقتصادی مخصوصا حوزه انرژی،محور دیگر مذاکرات دوجانبه مسکو- دوشنبه بود.روسیه اعلام آمادگی کرد که دربحث انتقال انرژی ازقرقیزستان وتاجکستان به دوکشورافغانستان وپاکستان درطرح موسوم به کاسا-1000 سرمایه گذاری خواهدکرد.همچنین مدویدف خواستار تهیه یک نقشه راه برای گسترش همکاری های چهارجانبه درموضوعات حمل ونقل،زراعت،صنایع غذایی وزیرساخت کشورهای حاضر درجلسه شد"3.

در کنار نشست چهارجانبه مذکور که بدون شک دستاوردهای را برای هر چهار کشور در پی خواهد داشت،نشست های دوجانبه که میان سران کشورهای چهارگانه بصورت جدا گانه صورت گرفت عاری از مفاد نبوده ودرجهت بهبود مناسبات کشورهای مذکوریک گام مثبت تلقی میگردد.

  هرچند اینگونه نشست ها در امرتقویت همکاری های منطقه ای از اهمیت فوق العاده برخوردار بوده ودرامر مبارزه با مواد مخدر،مبارزه با هراس افگنی ومبارزه با قاچاق انسان وسایر مشکلات وچالش های که فراراه ملت ها ودولتهای منطقه قرار دارد،بسیار مؤثر وحیاتی می باشد،اما با وجود این همه مزایایی که اینگونه نشست ها دارد،باید یک مسئله را ازیاد نبرد که طی سالهای اخیر روسیه در عرصه بین المللی وخاصتا درقضایای منطقه ای سیاست تدافعی وعقب نشینی را در پیش گرفته بود وایالات متحده آمریکا هر روز حلقه محاصره خویش بالای روسیه را تنگ تر کرد.این مسئله باعث تحریک روسیه شده تا در صدد اعاده جایگاه منطقه ای خویش باشد وراه مؤثری که بتواند به این مأمول برسد ایجاد وتقویت همکاریهای منطقه ای با کشورهای منطقه است،ازاین رو روسیه مدتی است که علاقمندی زیادی به چنین نشست ها پیدا کرده ومیخواهد پایاپای ایالات متحده امریکا در قضایای منطقه ای عمل نموده وخود را از انزوای بین المللی نجات بخشد.

"با توجه به تاريخ معاصر، كشورهاي شركت كننده در نشست چهار جانبه را مي توان بر اساس ائتلاف هاي قدرت در افغانستان به دو دسته تقسيم كرد. در يك سو تاجيكستان و مسكو قرار مي‌گيرند كه از نيروهاي ائتلاف شمال يا جهادگران حمايت مي كردند در سوي ديگر پاكستان قرار دارد كه با حمايت و به رسميت شناختن دولت طالبان و كمك به اين گروه خود را از ساير كشورها جدا ساخت و در كنار امارات و عربستان قرار گرفت. همين تقسيم بندي تاريخي را مي توان با قالبي متفاوت بر اوضاع جاري منطبق كرد. در آن دوران پاكستان با حمايت از طالبان در مقابل آمريكا و در تضاد با جهت گيري های آمريكا قرار داشت اما اكنون پاكستان با عضويت در اين نشست چهار جانبه با وجود اختلاف با ايالات متحده همراه آمريكا و همگام روسيه است"4.

پاکستان سالهای متمادی درامر مبارزه با تروریسم از متحدین استراتیژیک ایالات متحده آمریکا محسوب می شد وپالیسی خویش راهمگام با سیاست های ایالات متحده آمریکا عیار نموده وسیاست های خودرا در مسیرخط مشی آمریکا تعریف میکرد وازموضع گیری های ایالات متحده آمریکا به مثابه شریک ومتحد استراتیژیک این کشوردر جنگ افغانستان،حمایت میکرد،اما مدتی است که میان این دو متحد استراتیژیک لایه های از اختلاف به دلایل ذیل :

"اخراج مستشاران نظامی آمریکایی،ممانعت ازتحرک زیاد وخارج ازچارچوب دیپلماتهای آمریکایی،حمله آمریکا درخاک پاکستان در جریان قتل بن لادن وکشتن دوشهروند پاکستانی توسط ریموند دیویس تبعه آمریکایی وحمله اخیرهیلیکوپترهای آمریکایی درمرز افغانستان با پاکستان که باعث کشته شدن 26سرباز پاکستانی شد بروز کرد"5.

همین امر باعث شده تا پاکستان در صدد تقویت همکاری با کشورهای نظیر چین وروسیه شود ومی توان گفت که مذاکرات رؤسای جمهورروسیه وپاکستان یکی از نمودهای ائتلاف جدید است که طی چند ماه اخیرچندین بار درسطوح مختلف وحول موضوعات متفاوت انجام شده است.وهمچنان پاکستان چندین بار ازطریق رسانه ها اعلام نمود که دیگرمعادلات قدرت در جهان تغییر کرده وبزودی چین جا گزین ایالات متحده آمریکا خواهد شد وحتی به دولت مردان افغانستان هشدار دادند که نباید پیمان استراتیژیک را با آمریکا امضا نماید.

روسیه که از حضورآمریکا در افغانستان ومنطقه وهمکاری این کشوربا پاکستان نا خشنوداست با برگزاری و راه اندازی چنین نشست های تلاش می ورزد دیپلماسی موازی را با ایالات متحده دنبال نموده واز این طریق میخواهد جایگاه وپرستیژ  ازدست رفته خویش را در منطقه وخصوصا افغانستان،اعاده نماید.ازهمین نقطه نظر است که دراین نشست رئیس جمهور روسیه به رئیس جمهور افغانستان وعده هرنوع کمک وهمکاری را داد واز پروسه انتقال مسئولیت از نیروهای بین المللی به نیروهای امنیتی افغان،استقبال نمود.

"موضوع ديگر در اين مذاكرات لايه منطقه اي و بينا منطقه اي است. در سطح منطقه اي رؤساي جمهور افغانستان و پاكستان از منطقه جنوب آسيا و رئيس جمهور روسيه با يكي از كشورهايي كه به زعم خود در حيات خلوت مسكو يعني آسياي مركزي قرار دارد گفت وگو كردند. تحكيم روابط در سطح منطقه اي گامي براي رسيدن به مناطقي منسجم و لازمه همكاري هاي بينا منطقه اي است. اين چهار كشور حلقه هايي از يك زنجير براي رسيدن به ديگري و شكل دادن به يك ائتلاف جديد هستند. آنها مي توانند مجموعه جديدي را با محوريت روسيه شكل دهند زيرا موضوعاتي كه هر يك دنبال مي كنند مشترك و يا مكمل ديگري است"6.

هرچند افغانستان پیمان استراتیژیک با هندوستان،رقیب دیرینه وسرسخت پاکستان امضا نموده ودرآستانه امضاء نمودن پیمان های استراتیژیک با ایالات متحده آمریکا،انگلستان،فرانسته ،اتحادیه اروپا واسترالیا می باشد که همه از نقطه نظر منافع در تضاد با پاکستان وروسیه قرار دارند،اما با آن هم افغانستان خواهان همکاری های منطقه ای با کشورهای منطقه وخاصتا پاکستان وروسیه میباشد که این امر در صورت صادق بودن کشورهای مذکور بدون شک به نفع افغانستان تمام خواهد شد.

موضوع مهم واساسی دیگری که در این نشست مطرح بود،مسائل اقتصادی است که هر کشورمنافع ملی خویش را تعقیب نموده ودرصدد تأمین آن می باشند.در این زمینه پاکستان وبنادرآن می تواند یک راه مناسب وخوبی برای واردات کالا به کشورهای شرکت کننده ای این نشست وسایر کشورهای منطقه خصوصا مناطق آسیای مرکزی باشد ودر عین حال می تواند برای صادرات کالا از سه کشور اشتراک کننده ای این نشست به پاکستان وسایر کشورهای حوزه جنوب آسیا مناسب ومهم باشد.دراین رابطه صنعت وتکنولوژی روسی برای کشورهای عضو این ائتلاف ،مورد استفاده قرار گیرد.

موضوعي كه در همكاري چهار كشور خصوصا درعرصه اقتصادی مطرح بحث بود،   انرژي است. روسيه دارنده منابع غني انرژي و درپي مصرف كننده است وازآنجایی که كشورهاي افغانستان و پاكستان به شدت به انرژي نيازمند هستند. لذا نياز به توليد انرژي در روسيه با نياز به مصرف در افغانستان، پاكستان و تاجيكستان تكميل مي شود.

ازآنجایی که در عصر حاضر مسائل اقتصادی نسبت به سایر بخشها مورد توجه بیشتر جهانیان قرار دارد ومی توان گفت جنگ امروز جنگ بر سرمسائل اقتصادی است،لذا این مسئله برای هر چهار کشوراشتراک کننده ای این نشست نیز کم اهمیت نبوده وهر یک به تقویت همکاری های منطقه ای در بخش اقتصاد تأکید زیادی داشتند وسران هرچهار کشور تأکید داشتند که با گذشت زمان باید حوزه مناسبات کشورهای مذکور در عرصه اقتصادی بیشتر از پیش گسترش یابد.

مواد مخدر یکی دیگرازموضوعات مورد بحث نشست چهارجانبه دوشنبه را تشکیل میداد.ازآنجایی که بیشتر از 90فیصد مواد مخدر جهان،در افغانستان تولید میشود،علاوه براینکه قربانی اصلی مواد مخدر مردم افغانستان است وازاین نقطه نظرضربات جبران ناپذیری را در طی سالهای متمادی متحمل شده اند،کشورهای منطقه در مجموع وکشورهای همسایه بخصوص نیزازبابت این مسئله دچار مشکلات عدیده ای هستند.ازجمله کشورهای تاجکستان وروسیه به مثابه یکی از راه های ترانزیت مواد مخدر به کشورهای اروپایی محسوب میشود.علاوه براینکه ملیونها شهروند افغانستان معتاد به مواد مخدر هستند،هزاران وصدها هزار شهروند کشورهای منطقه نیز به این مریضی مهلک دچار بوده که مبارزه علیه این پدیده ای شوم در قالب همکاریهای وسیع منطقه ای ممکن بوده درغیرآن یک کشور به تنهایی خویش قادر به محو آن نیست،ازهمین نقطه نظر است که پس از پایان این نشست مسئولین مبارزه با مواد مخدر هرچهار کشور در نشست چهار جانبه ای دیگری درکابل اشتراک نموده وتوافقنامه های را روی موضوعات مهم از قبیل توسعه همکاریهای منطقه ای،تداوی معتادان،آموزش پولیس وایجاد مرکزهماهنگی استراتیژیک درافغانستان،امضا نمودند.

ضرار احمد مقبل وزیرمبارزه علیه مواد مخدر افغانستان درکنفرانس خبری پس ازپایان نشست مسئولان مبارزه علیه مواد مخدرچهارکشورچنین گفت:

"دراین نشست به توافق رسیده اند که مرکزهماهنگی استراتیژیک درکابل ایجاد گردد وروسیه موافقت نموده که پولیس مبارزه علیه مواد مخدر افغانستان را نیزمساعدت نماید وی علاوه نموده که:تنها نمیشود که از طریق تنفیذ قانون ازقاچاق وکشت مواد مخدر جلوگیری شودبه همین دلیل است که معیشت بدیل،یکی از پروگرام هایی است که دهاقین را ازکشت کوکنار دورمیسازد"7.

براساس توافقات بدست آمده از نشست مذکورمیتوان گفت که پروسه مبارزه علیه مواد مخدر موثروثمربخش خواهد بود.

تروریسم مسئله دیگری بود که دراین نشست چهارجانبه روی آن بحث وتبادل نظر صورت گرفت وسران چهار کشور در امر مبارزه به تروریسم به توافقاتی دست یافتند که درمتن اعلامیه مشترک درپایان نشست مذکوردرج گردید.

"روسیه معتقد است تروریست هاصدمات شدیدی به این کشور تحمیل می کنند.حادثه تروریستی در مترو مسکو یکی ازمصادیقی است که مقام های روسی دراین زمینه مطرح کردند"8.

تروریسم بیشتر از هرکشوری دیگری خطرات وآسیب های فراوانی را متوجه مردم افغانستان نموده وهرروز شهروندان افغانستان قربانی تروریسم بین المللی میشوند،ازآنجایی که تروریستان اهداف ونیات شان آسیب رسانیدن تنها به مردم افغانستان نبوده ونیست بلکه اهداف تروریسم ایجاد دهشت ورعب در سراسرکره ارض بوده لهذا اگربصورت  همگانی وبا همکاری کشورهای منطقه علیه تروریسم مبارزه صورت نگیرد،کشورهای منطقه وتمام جهان قربانی تروریسم خواهند شد،بنابراین کشورهای منطقه تنها با یاد آوری مبارزه علیه تروریسم بسنده نکرده بل گامهای موثروعملی را در این زمینه باید بردارند.

بنابراین بصورت خلاصه می توان گفت که نشست چهارجانبه دوشنبه برمبنای نیازمندی ها ودغدغه های مشترک کشورهای اشتراک کننده برگزارشد وبدون شک که منافع مشترک ودیدگاهای مشترک، کشورهای مذکور را به طرف همگرایی منطقه ای سوق خواهد داد.

 1 - http://www.bbc.co.uk/persian.

 2 - http://www.kokchapress.com.

 3 - http://irna.ir/NewsShow.aspx?NID=30552280.

 4 - http://irna.ir/NewsShow.aspx?NID=30552280.

 5 - http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=26446.

6 - http://-www.iransharghi.com.

                                   http://irna.ir/NewsShow.aspx?NID=30552280-7