بسم الله رنجبر

معاون محقق بسم الله رنجبر

   افغانستان که در دهه نود میلادی از سوی جامعه جهانی خاصتا غربیها به باد فراموشی سپرده شده بود، پس از سال 2001 م در محراق توجه جامعه جهانی قرار گرفت،پس از آن سال به منظور تأمین صلح وثبات وپویایی اقتصادی این کشور، کنفرانسهای  بین المللی ومنطقه ای زیادی برگزار شد وطرحها وپلان های زیادی ارائه شده ودرعین حال وعده های زیادی هم از طرف کشورهای اشتراک کننده در کنفرانس های مذکور به منظور کمک به دولت وملت افغانستان داده شده است.

پنجمین کنفرانس همکاری های منطقه یی اقتصادی برای افغانستان RECCA یا ریکا ، اینبار در دوشنبه پایتخت جمهوری تاجکستان به تاریخهای 6 و 7 حمل 1391، مطابق 25 و 26 مارچ 2012 دایر گردید. مقامات ارشد دولتهای منطقه و وزرای خارجه بیشتر از 70 کشور و سازمانهای منطقه یی و بین المللی و نماینده های سکتور خصوصی به شمول زنان فعال و تجارت پیشۀ افغانستان، جامعۀ مدنی، دانشمندان و کارشناسان کشورهای منطقه به این کنفرانس دعوت گردیده بودند.

  کنفرانس ریکای پنجم با توسّل به موقعیت و موقف افغانستان در منطقه، باعث توسعۀ همکاری های اقتصادی مشترک میان کشورهای همسایه و سازمانهای مختلف کشور های منطقه میگردد. هدف و مرام  کنفرانس پنجم ریکا این بود تا افغانستان به حیث پُل تجارتی و ترانزیتی بین کشورهای آسیای میانه، آُسیای جنوبی و شرق دور، قد علم نموده و فضای مطمئن به منظور سرمایه گذاری های مشترک منطقه یی و تـأمین و تحکیم روابط تجاری را فراهم نماید.

   مسایل عمدۀ مورد بحث در کنفرانس ریکای پنجم بالای سه موضوع ذیل می چرخد:

 " 1 -  تمرکز کشورها بر دستیابی به توسعۀ اقتصادی از طریق ایجاد زیر بناهای ترانسپورت و انرژی؛

2   -    توسعۀ منابع بشری از طریق ترویج تعلیمات و آموزش های حرفه یی؛ 

3   -    سرمایه گذاری، تجارت، ترانزیت و مدیریت سرحدات با توسعۀ همکاری میان ادارات و سازمان های ذیربط ملی و بین المللی و میان کشور ها.[i]"

کنفرانسهای ریکا، که از سال 1384 (2005 میلادی) به اینطرف باالترتیب در شهرهای کابل، دهلی جدید، اسلام آباد و استانبول برگزار گردیده اند، هرچند به منظور تقویت همکاری میان افغانستان و همسایگانش در ساحات مشخص اقتصادی از طریق مباحث همه جانبه بالای سیاستهای های اقتصادی کشورهای منطقه، توأم با اشتراک مقامات بلند رتبه کشورهای اشتراک کننده و تعهدات شان در قبال اجرای نتایج و فیصله های کنفرانس، می باشند،اما تاحال نتایج ملموس وقابل قبولی را نه تنها برای افغانستان نداشته است بلکه برگزاری چنین کنفرانسها زمینه مداخلات کشورهای همسایه وخاصتا ایران را در امورات داخلی افغانستان مساعد نموده است.چنانچه رئیس جمهور ایران،آقای احمدی نژاد در این نشست،برخلاف آجندای جلسه مسائلی را که نباید مطرح می شد مطرح نمود که بدون شک برای مردم افغانستان نتایج زیان باری خواهد داشت. محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری ایران، در مراسم افتتاح همایش پنجم همکاریهای اقتصادی منطقه‌ای برای افغانستان خواستار خروج سریع نیروهای خارجی از افغانستان و پرداخت غرامت به این کشور از سوی آمریکا و ناتو شد.

وی گفت که:

" نظامیان خارجی برای خسارات وارده به افغانستان به مدت 10 سال سالانه 25 در صد هزینه حضور نظامی نیروهای ناتو در افغانستان و یا 5 در صد از بودجه نظامی کشورهای عضو ناتو را به دولت افغانستان بپردازند."[ii]

به باور بسیاری مردم افغانستان وخاصتا کارشناسان مسائل سیاسی،سخنان احمدی نژاد در مغایرت آشکار با منافع ملی افغانستان بوده وبه شکلی از اشکال میخواهد که افغانستان را از محراق توجه جامعه جهانی به حاشیه رانده وخود منافع سیاسی خویش را در افغانستان با تعقیب پالیسی های دو گانه شان همانند ده سال گذشته تأمین نمایند.

این بار اول نیست که احمدی نژاد برخلاف منافع ملی افغانستان سخن بگوید،بلکه وی یکبار در ارگ ریاست جمهوری افغانستان،افغانستان را اشغال شده قلمداد نمود وخواهان اخراج هرچی زود ترنیروهای حافظ صلح از این کشور شد وچندی قبل سفیر جدید التقرر ایران در کابل از رئیس مشرانو جرگه خواست تا موافقتنامه همکاریهای استراتیژیک با ایالات متحده آمریکا را تصویب نکنند در غیرآن صورت افغان های مقیم ایران را اخراج خواهند کرد.تمامی اینگونه موارد مبیین مداخله آشکار ایران در اموارت داخلی افغانستان است.

اما به گفته آقای زلمی رسول وزیر امور خارجه افغانستان،  سخنان احمدی نژاد در مراسم افتتاح همایش پنجم همکاریهای اقتصادی منطقه‌ای برای افغانستان در شهر دوشنبه بر جریان کار این همایش اثری نداشته است.

همراخان ظریفی،وزیر خارجه تاجکستان، نیز در این باره چنین گفت: "تصمیم گیری ایران و کشورهای غربی در کنفرانس یک بود. هم ایران، هم کشورهای غربی و کشورهای همسایه یک هدف را دنبال می‌کنند - استقرار سریع صلح و ثبات در افغانستان."[iii]

ایرانی ها طی ده سال گذشته در قبال افغانستان رویکرد دو گانه داشته که از یکطرف دولت افغانستان را درظاهر امر حمایت نموده وخواستار تأمین ثبات در این کشور شده است و از جانب دیگر بر بنیاد بعضی اسناد دست داشته ای حکومت افغانستان، ایرانی ها همواره نیروهای مخالف مسلح دولت را تمویل وتجهیز نموده وسبب نا آرامی در برخی نقاط افغانستان شده است.چنانچه دستگیری برخی جواسیس ایرانی ها در روزهای اخیر توسط امنیت ملی افغانستان و اعتراف آنها مبنی براینکه ایرانی ها در صدد ایجاد پایگاه برای  آموزش وپرورش شورشیان در برخی نقاط ایران ازجمله منطقه ای در نزدیکی مشهد وهمچنان در زاهدان ایران واعزام آنها به افغانستان هستند،تثبیت کننده ای این مسئله است.

در واکنش به سخنان احمدی نژاد در نشست مذکور که خواستار پرداخت غرامت از سوی ناتو برای افغانستان شد،نماینده های ایالات متحده ای آمریکا جلسه را ترک گفتند ودر عین حال رابرت بلیک معاون وزیر خارجه ایالات متحده آمریکا،از سران کشورهای آسیای مرکزی خواست تا ازتحریم ها علیه جمهوری اسلامی ایران پشتیبانی نمایند،وی گفت:

"باید کشورهای منطقه روابط تجاری خودرا با ایران قطع نمایند.کشورهای منطقه طرح‌های آلترناتیو برای رشد منطقه بدون همکاری با ایران را دارند.   وی به عنوان مثال از طرح لوله گاز از ترکمنستان به پاکستان از طریق افغانستان یادآوری نمود"[iv].

  با این حال دعوت معاون وزیر خارجه آمریکا برای قطع روابط کشورهای منطقه با دولت ایران در حالی‌ مطرح میشود که پیش‌تر مقامات رسمی تاجکستان گفته بودند که مخالف هر گونه تحریم از جمله تحریم‌های اقتصادی علیه ایران هستند.

حامد کرزی رئیس جمهوری اسلامی افغانستان که در رأس هیأت افغانی در ریکای پنجم اشتراک نموده بود به ایراد سخن پرداخت ودر بخشی از سخنانش چنین گفت:

"در چهار دورِ قبلي اين كنفرانس، كه در كابل، دهلي جديد، آسلام آباد، و استانبول تدوير يافت، اصول فكري و برنامه هاي اساسي همكاري هاي اقتصادي افغانستان با منطقه پي ريزي شدند.آرزوي ما اين است كه دور پنجم اين كنفرانس منجر به آغاز دورۀ جديدي گردد كه در آن برنامه هاي مشخص به منصۀ اجرأ گذاشته شوند و اثرات مثبتِ قابل لمسي را براي منطقه و افغانستان ببار آورند. برنامه هاي مشخصي كه در اعلاميۀ نهائي اين كنفرانس گنجانيده شده اند، ميتوانند اين نياز عمده را برآورده سازند.دور پنجم كنفرانس همكاري اقتصادي منطقوي براي افغانستان بايد امر همكاري اقتصادي منطقوي را از مرحلۀ حرف به مرحلۀ عمل سوق دهد"[v].

حامد کرزی رئیس جمهور افغانستان در قسمت دیگری از سخنانش یادآور شد که حکومت افغانستان امر همکاری و همگرايی اقتصادی منطقوی را در صدر عملکرد روزمره و بلندمدت خود قرارداده و از هیچ سعی و کوششی در راه تحقق چنین همکاری ها دریغ ننموده و نخواهد کرد.افغانستان به کلیه سازمان‌ها و مجتمعات منطقوی‌يی‌که در راه تطبیق و تقویت همکاری های اقتصادی منطقوی سعی میورزند، پیوسته و با جدیت تمام با آنها همکاری همه جانبه میکند.حامد کرزی در رابطه به برنامه دولت افغانستان دربخش همکاریهای منطقوی با کشورهای منطقه چنین گفت:

"ما برنامه های انکشاف ملی خود را طوری طرح و تطبیق کرده ایم که ممد تقویت همگرايی و همیاری منطقوی شده و فواید محسوسی را برای همکاران منطقوی ما ببار آورند.امروز هر قدمی که ما در راه انکشاف اقتصادی و اجتماعی افغانستان برمیداریم، بطور مستقیم و یا غیرمستقیم فوایدی را برای ممالک همسایه و منطقۀ ما ببار میآورد. زحمات شباروزی ما در راه ایجاد صلح و ثبات پایدار در افغانستان، بدون تردید، سرمایه گذاری های کلیدی ای است که بهرۀ آن چه امروز و چه فردا متوجه منطقه خواهد بود"[vi].

 افغانستان پس از سال 2001م راه ها و بازارهای خود را در برابر تجارت و داد و ستدهای منطقوی باز گذاشته و سعی میورزد شرایط  مناسبی را برای همکاری ها در ساحات سرمایه گذاری و ترانزیت منطقوی ایجاد نمايد اما کشورهای همسایه بویژه ایران وپاکستان نه تنها دراین زمینه با افغانستان همکاری نکرده بلکه بارها برای حکومت ومردم افغانستان مشکلات عدیده ای را ایجاد نموده اند .

پنجمین نشست همکاریهای اقتصادی منطقه‌ای برای افغانستان با تصویب اعلامیه ای در شهر دوشنبه به پایان رسید. بنابه گفته برخی ازمقامات دولت افغانستان اجرای پروژه های پیشنهادشده به این نشست نه تنها برای افغانستان، بلکه برای همه کشورهای منطقه مهم خواهد بود.

زلمی رسول و همراخان ظریفی، وزرای خارجه افغانستان و تاجکستان، روز سه‌شنبه‌ 27 مارچ در یک نشست خبری در پایان کار این نشست در این باره ابراز نظر کردند.آقای رسول گفت که: در میان شرکت‌کنندگان نشست مذکور در مسئله راههای دستیابی به صلح و ثبات در افغانستان و بازسازی اقتصاد این کشور اختلاف نظرهایی پیش نیامده است.وزرای خارجه تاجکستان و افغانستان تأکید کردند که در چهار نشست قبلی در مورد بازسازی اقتصاد افغانستان تصمیمات زیادی گرفته شده، امّا بیشتر این تصمیمات اجرا نشده‌اند و  دراین نشست عمدتا راههای اجرای این تصمیمات بررسی شده است.

آقای رسول درزمینه چنین گفت:" شرکت‌کنندگان همایش در مورد اجرای 17 طرح اقتصادی برای افغانستان به توافق دست یافته‌اند. بیشتر طرحهایی که در این همایش پیشنهاد شده‌اند، ایجاد خطوط راه آهن و موتر رو و به این وسیله گسترش همکاریهای اقتصادی و تجاری پیش از همه میان ایران و افغانستان و تاجکستان را در نظر دارد."[vii]

همراه خان ظریفی، وزیر خارجه تاجکستان، بنیاد راه آهن، احداث خط انتقال نیروی برق ، لوله‌های گاز از ترکمنستان به آسیای جنوبی از طریق افغانستان، خطّ انتقال نیروی برق از قرقیزیستان و تاجکستان به افغانستان و پاکستان (casa-1000) را از جمله این طرحها خواند.

وی افزود: "خط راه آهن از تاجکستان به واسطه افغانستان به ترکمنستان، خط برق با همین مسیر و همچنین خط لوله گاز و دیگر پروژه های اقتصادی که هم در جریان کار کنفرانس و هم در ملاقاتهای دوجانبه، سه‌جانبه و چهارجانبه‌ای که در حاشیه‌ کنفرانس بود، محاکمه شدند و بسیاری از آنها بخوبی پذیرفته شدند". [viii]

به اعتقاد وزیر خارجه افغانستان، طرحهای اقتصادی، انرژی و اجتماعی نه تنها برای افغانستان، بلکه به نفع همه کشورهای منطقه خواهد بود.

آقای رسول گفت: "آرزوی ما این است که موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی کشور خود را به طور مؤثر در راه تقویت همکاریهای اقتصادی در منطقه و به نفع همگان به کار ‌اندازیم."

وی گفت که اصول احترام به حاکمیت ملّی، استقلال کشورها، حسن همجواری، حلّ منازعات از راه صلح‌آمیز، احترام به منشور سازمان ملل متحد و تقویت همکاریها و همگرایی منطقه‌ای به نفع تمام   کشورهای منطقه خواهد بود.

نشست پنجم ریکا در تاجکستان علاوه بر بررسی راههای کمک به توسعه اقتصادی افغانستان پس از سال 2014،روند اجرای مصوبات کنفرانس گذشته در استانبول ترکیه را مورد بررسی قرار داده است.

علیرغم آنکه برگزاری کنفرانس های ریکا اهدافی با ماهیتی اقتصادی دارد،اما در نشست های کمک به توسعه اقتصادی افغانستان بیشتر مسائل غیر اقتصادی ،برجسته می شود.

به طور مثال در آخرین نشست ریکا که در نوامبرگذشته درشهر استانبول ترکیه برگزار شد،مهمترین توافق ادامه رایزنی مقام های ارشد افغانستان و پاکستان برای دست یابی به مدلی برای همکاری های مشترک برای تامین صلح بود.

البته درنشست های ریکا کمک های مالی کشورها یا نهادهای شرکت کننده به بازسازی افغانستان نیز مورد توجه قرار می گیرد،اما نمی تواند بر جنبه های سیاسی آن غلبه کند.

ریکای پنجم درحالی برگزار شد که تا دو سال دیگر قرار است نیروهای ناتو از افغانستان خارج شوندکه بدون شک پیامدهای نا گواری را از لحاظ اقتصادی وامنیتی برای افغانستان درپی خواهد داشت،روی این ملحوظ به نظر می‌رسد که یکی از اهداف ریکای پنجم درشهر دوشنبه کشور تاجکستان کاهش پیامدهای احتمالی خروج نیروهای خارجی از افغانستان برای این کشور باشد.

زلمی رسول وزیر امورخارجه افغانستان در این باره گفت: "در برنامه انتقالی که ما داریم، در پایان سال 2014 تمام مسئولیتهای امنیتی مربوط به قوّه‌های امنیتی افغانستان می‌شود. و این به ذات خود یک تأثیر روی مسائل اقتصادی هم دارد. به این منظور است که برگزاری کنفرانس و بررسی پروژه هایی که همه‌ شان به اقتصاد افغانستان و منطقه کمک می‌کند، نقش کلانی را ‌بازی خواهد کرد که پس از خروج نیروهای خارجی از افغانستان یک خالیگاه اقتصادی در این کشور مطرح نشود.[ix]"

هرچند وزیر امورخارجه افغانستان ریکای پنجم را در شرایطی که مسئله خروج نیروهای ناتو از این کشور مطرح است،تاریخی وبا اهمیت خواند اما عده ای از کارشناسان تاجکستان به دورنمای اجرای طرحها برای افغانستان خوش بین به نظر نمی رسند.

 قاسم بیک‌محمّد، کارشناس مسائل منطقه، به تجربه خروج نیروهای شوروی پیشین از افغانستان در اواخر دهه 1980 اشاره‌ کرد که به دنبال آن دولت نجیب‌الله سقوط کرده و این کشور به گرداب جنگ داخلی کشیده شد.

اما ازآنجایی که حکومت افغانستان با کشورهای چون ایالات متحده ای امریکا،انگلستان،آلمان،ایتالیا،فرانسه،استرالیا وهندوستان سند همکاریهای استراتیژیک را به امضا رسانیده اند وهر یک از کشورهای مذکور وهمچنان سایر اعضای سازمان ملل متحد اعلام نموده اند که به هیچ وجه افغانستان را پس از سال 2014 تنها نخواهند گذاشت،این بد بدبینی کارشناسان تاجک را کمرنگ نموده وخوش بینی های را برای مردم افغانستان خلق نموده است.اما با وجود امضای پیمانهای همکاری های استراتیژیک با قدرتهای بزرگ جهانی ومنطقوی،برخی از کشورهای همسایه فعالیتهای استخباراتی شانرا دراین اواخر افزایش داده وبه نحوی از آنها سبب نا امنی در سراسر افغانستان شده اند اما ازآنجایی که نیروهای امنیتی افغانستان از توانایی های لازمی برخوردار هستند بسیاری از این فعالیتهارا قبل از وقوع کشف وخنثی نموده اند.

پس از سال 2001م دو همسایه افغانستان(ایران وپاکستان) از یکطرف از حکومت افغانستان اعلام حمایت نموده ودر کنفرانسهایی که به منظور کمک وهمکاری به افغانستان دایر گردیده است،سهم فعال گرفته اند از جانب دیگر هر از گاهی برای افغانستان مشکل ایجاد نموده اند وهمچنان بر مبنای برخی گزارشها دو کشور مذکور مخالفین مسلح دولت افغانستان را تمویل وتجهیز نموده ودر ایجاد بی ثباتی سهیم هستند اما اینکه پس از ختم ریکای پنجم وخاصتا پس از اینکه دولت افغانستان با کشورهای قدرتمند جهان پیمان استراتیژیک امضاء نموده است،آیا کشورهای مذکور باز همانند گذشته پالیسی دو گانه خواهند داشت ویا اینکه صادقانه در تأمین صلح وثبات وخودکفایی افغانستان با این کشور همکاری خواهند نمود؟.بدون شک جواب این سوال مارا گذشت زمان خواهد داد.