ناآرامی های اخیردر جمهوری تاجکستان
معاون محقق بسم الله رنجبر
تاجکستان کشوری است کوهستانی با مساحت 143100کیلومتر مربع درجنوب شرقی آسیای مرکزی.این کشور از شرق با چین،ازشمال با ازبکستان وقیرقیزستان،ازغرب با ازبکستان واز جنوب با افغانستان مرز مشترک دارد.تاجکستان از چهار ولایت بنامهای خجند،کولاب،قرقان تپه وولایت خودمختاربدخشان وچهل وچهار ناحیه تشکیل شده است.ولایت خودمختار بدخشان با 64000کیلومترمربع مساحت در شرق این کشوردر ارتفاعات پامیرواقع شده و44درصد خاک تاجکستان را تشکیل میدهد.1
ولايت بدخشان منطقه‌ای کوهستانی درشرق تاجيكستان بوده که بابیش ازدوصدهزار جمعیت از فقیرترین مناطق تاجکستان محسوب می‌شود. این منطقه از نظر قومیتی و مذهبی با سایرنقاط تاجیکستان متفاوت بوده ودقیقاهمین مسئله وفقراقتصادی که مردم بدخشان به آن دچاراست،باعث شده است که مردم بدخشان همواره در تعارض با دولت مرکزی باشد. ولایت خودمختاربدخشان به مثابه دروازه تجارت مواد مخدر از افغانستان به سوی روسیه و اروپای شرقی تلقی می‌شود. منطقه بدخشان اكثرا توسط قاچاقچيان و افراد قدرتمند محلي كه به عنوان مبارز در جنگ داخلي درسالهای 1992-1997م حضور داشتند،اداره مي‌شود.
ازمدتي بدین سودرمنطقه بدخشان تاجكستان نآرامي‌ها و کشمکشهایی بين نيروهاي مسلح شورشي و نیروهای امنیتی دولتي ايجاد شده و اوضاع در اين منطقه از حالت عادي خارج گرديده است. در رابطه با اين موضوع و علل و عوامل به وجود آورنده آن ديدگاه‌ها و نظريات متفاوتي ارائه شده است که هرکدام علل خاصی را مورد بررسي قرار داده‌اند.
به تاریخ 21 جولای سال جاری(2012م)افراد مسلح ناشناس جنرال عبدالله نظراف رئیس امنیت ولایت بدخشان تاجکستان را در شهر خاروغ به قتل رساندند واین مسئله خشم دولت مردان تاجکستان را برانگیخت وبرای دستگیری افراد مظنون به این رویداد عکس العمل فوق العاده شدید نشان دادند وبه شهر خاروغ عملیات ویژه ای را انجام دادند که مدت چند روزی در اثر جنگ میان نیروهای دولتی وشورشیان مسلح مظنون به قتل نظراف،آرامش بدخشان وساکنان آن بهم خورد واین مسئله عکس العمل های جدی ومتفاوتی را در سطح جهان در قبال داشت.
پس ازقتل جنرال عبدالله نظراف در شهر خاروغ ولایت بدخشان توسط افراد مسلح ناشناس،کمیته امنیت ملی تاجکستان دسیه جنایی باز کرد.
ناظرجان بوری یف، سخنگویی این کمیته، روز یکشنبه ۲۲ جولای، به بی بی سی گفت که در حال حاضر در رابطه با این قضیه دسیه جنایی باز شده و تحقیقات آن ادامه دارد.
آقای بوری یف در باره جزئیات بیشتر این حادثه می‌گوید: "روز ۲۱ جولای سال جاری، ساعت ۱۷:۳۰ دقیقه وقت محلی، هنگام بازگشت از سفر کاری از اشکاشیم، در درآمدگاه به شهر خاروغ، جنرال نظراف عبدالله سعدالله یویچ، سردار ریاست کمیته دولتی امنیت ملّی جمهوری تاجیکستان، بر اثر حمله ناگهانی گروه متشکل جنایی که به قاچاق تماکو سر و کار داشتند، وحشیانه کُشته شد."2
بنابراين دولت تاجكستان پس ازوقوع حادثه مزبوربااعزام نيروهاي دولتي اعم از انتظامی و امنیتی، عملیات ویژه‌ای را جهت دستگیری مظنونان در قتل جنرال نظراف آغاز نمودکه دراثرشدت جنگ ارتباط تلفن و همچنین انترنت با ولایت بدخشان قطع شد.براساس گفته برخی از باشندگان محل، شدت درگیری میان نیروهای امنیتی تاجکستان با نیروهای مسلح مظنون به قتل جنرال نظراف،پس از جنگ داخلی این کشوربی نظیرخوانده شده است.که در پی درگیری‌های مذکور، اوضاع بدخشان از حالت عادي خارج شده و تعداد زيادي از مخالفين مسلح و نظاميان دولتي كشته و زخمي شده‌اند.
(براساس گزارشها پس از آغاز جنگ میان طرفهای درگیر،تعدادی ازمردم بدخشان در میدان مرکزی شهر خاروغ تجمع نموده واز طرفهای درگیر خواستار پایان جنگ شدند.درهمین حال حامد کرزی رئیس جمهور افغانستان طی صحبت تیلفونی با همتای تاجکی خویش،ضمن ابرازتسلیت وهمدردی خویش در رابطه به کشته شدن رئیس امنیت بدخشان وتعدادی از سربازان حکومتی این کشور،به آقای رحمان وعده همکاری داده ونیز به نیروهای امنیتی افغانستان دستور داده است که جانب دولت تاجکستان را درخاموش ساختن درگیریها کمک کنند)3.
ناامنی ها در مناطق مرزی با افغانستان آنهم در شرایطی که افغانستان با تروریسم بین المللی درگیر جنگ می باشد میتواند صدمه ای بزرگی باشد در راه تأمین امنیت در افغانستان،از همین رو دولت مردان افغانستان در امر تأمین صلح وتوقف جنگ در بدخشان تاجکستان به موقع اقدام نموده وگام های موثری را برداشتند که این امر باعث شد مقامات بلند رتبه امنیتی ازجمله وزیرامور داخله افغانستان به دوشنبه سفرنموده ومسئله را ازنزدیک با مقامات ذیصلاح وذیربط تاجکستان در میان گذاشته تاراه حل معقولی را برای پایان دادن به نا امنی ها در منطقه ای که برای هردوکشورقابل اهمیت می باشد،پیدا نمایند.
اینکه چرا بدخشان همواره بستر مساعدی برای نا امنی در تاجکستان است؟ بسیاری از تحلیلگران منطقه فقر گسترده ای که دامنگیر مردم بدخشان است را علت عمده واساسی دانسته وهمچنان بافت اجتماعی که این منطقه ازآن برخورداراست نیز بستر مساعدی است برای نا امنی که این مسئله درذات خود تهدیدی است برای ثبات تاجکستان وحتی کشورهای نظیرافغانستان وچین.ومهمتر ازهمه اینکه حکومت مرکزی تاجکستان از بدو تأسیس تابحال توجه چندانی به بهبود وضعیت اقتصادی این مردم نکرده وهمین مسئله باعث ایجاد عقده نزد برخی از مردم بدخشان شده وهمواره برای دولت تاجکستان مشکل ایجاد میکنند.
گروهي از صاحبنظران علت درگيري‌ها در منطقه بدخشان را مسائل و مشكلات در زير ساخت‌هاي اقتصادي مي‌دانند. آنها معتقدند اين منطقه شرايط جغرافيايي، اقتصادي، اجتماعي و نظامي مناسبی براي ايجاد جريانات مخالف دارد. از آنجا كه شرايط مردم اين منطقه براي كسب درآمد و تامين زندگي در وضعيت مطلوبي قرار ندارد وبسیاری از آنها در فقر به سر مي برند و ناچارند براي كسب درآمد به قاچاق مواد مخدر، كالا و اسلحه روي بياورند.
اين موضوع باعث شكل گيري اقتصاد سياه در اين منطقه شده است، به خصوص كه منطقه بدخشان با افغانستان هم مرز است و شرايط براي قاچاق مواد مخدر مهياست. مجموعه اين عوامل شرايطي را فراهم كرده كه تحقق اينگونه حوادث را اجتناب ناپذير مي‌كند. به نظر مي‌رسد تا زماني كه دولت تاجکستان به بهبود زير ساخت‌هاي اقتصادي، ايجاد اشتغال و بهبود خدمات بهداشتي و آموزشي اقدام نکند بروز اينگونه حوادث حتمی است.
از طرف ديگر همسايگي اين منطقه با افغانستان باعث شده که برخی از آگاهان فکر کنند که با خروج نيروهاي خارجي از افغانستان، طالبان در اين منطقه نفوذ كنند و اين منطقه تبديل به بستر مناسبي براي رشد افراط گرايي شود. از همين رو تاجكستان نیروهای امنیتی را در مناطق مرزی با ولایت بدخشان افغانستان افزايش داده است و هراس از گسترش نيروهاي افراطي تروريست را عامل افزایش و تقویت نیروهای نظامی دولت در این منطقه مي‌دانند.
از همين رو پس از ازدیاد نیروهای نظامی وامنیتی ولایت بدخشان، گروه‌های تندرو محلی به وحشت افتاده و دست به اقدامات نظامی زده‌اند.
اما برخی ازنویسندگان وکارشناسان امورناآرامی اخیر در بدخشان را سفارشی خوانده ومیگویند که احتمالا درقتل جنرال نظراف بیگانگان دست دارند.
حور النساء غفّارزاده، رئیس سازمان غیردولتی "آشتی ملّی" و کارشناس سیاسی منطقه می‌گوید: "نظری موجود است که شرق تاجکستان، از جمله وادی رشت و بدخشان گوئی آزادی و استقلال خاصی می‌خواهند. و نظر حکومت به این منطقه خیلی احتیاطکارانه است، و از این رو ممکن است دشمنان برون‌مرزی تاجکستان از آن استفاده کرده و در بدخشان این کار را انجام دادند."4
به گفته خانم غفار زاده ازآنجائی که عبدالله نظراف یک کارمند حرفه‌ای و آشکارگو بود نزدمردم تاجکستان وخاصتا مردم بدخشان از محبوبیت زیادی برخوردار بود لذا این مسئله احتمال داخلی بودن قضیه قتل وی را ضعیف میسازد.
یکی از کارمندان بخش امنیت ملی ولایت بدخشان تاجکستان که از بردن نامش خودداری کرد،می‌گوید که عبدالله نظراف را در سفر به شهرستان اشکاشیم عده‌ای از کارمندان امنیتی همراهی می‌کرده‌اند ولی باآنهم نتوانستند که جان وی را نجات بدهند که خود سوال برانگیزاست.
برخی از كارشناسان در اين حوزه از عوامل موثر در بروز حوادث اخير در بدخشان را بازي قدرتهاي بزرگ در منطقه عنوان مي‌كنند. يعني کشورهایی که ناامنی در این جمهوری‌ها و منطقه را ضامن تداوم حضور نظامی و سیاسی خود در جمهوری‌های منطقه می‌دانند به طوري كه منطقه بدخشان اكنون به محلي مهم براي بازي قدرتهاي بزرگ تبديل شده است.
همان‌طور كه مي‌دانيم در ماه‌هاي اخير روسيه با موج جدید مخالفت برخی كشورهای آسیای مركزی و قفقاز با ادامه میزبانی از پایگاه های مسكو در اين كشورها مواجه بوده است و با مشكل ادامه فعالیت پایگاه‌های نظامی خود در مناطق قفقاز و آسیای مركزی رويرو مي‌باشد هرچند دلیل آن تقاضای كشورهای میزبان برای افزایش اجاره این پایگاه ها اعلام شده است ولي بسياري از كارشناسان معتقدند اين اقدامات نتيجه سياست‌هاي غرب و آمريكا براي كاهش نفوذ روسيه در منطقه مي‌باشد.
( در رابطه با اين موضوع تمديد مهلت پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجكستان و حضور نظامی در اين منطقه مطرح است كه بر روابط دو كشور در ماه‌های اخیر سایه افكنده. دولت تاجیكستان برای استفاده سه مركز نظامی متعلق به پایگاه ۲۰۱ روسی در شهرهای دوشنبه، كولاب و قرغان تپه، به میزان ۲۰۰ میلیون دلار از روسها درخواست كرده و این مساله ناراحتی شدید مسكو را برانگیخته است)5.
آن عده از کارشناسانی كه علت ناآرامیهای اخير در بدخشان را نفوذ نيروهاي خارجي مي‌دانند، معتقدند با توجه به اين كه روسيه علاقمند به حفظ پايگاه نظامي خويش در تاجكستان است، تلاش دارد تا از اين راه از يك طرف با ايجاد ناآرامیها و درگيري‌ها در اين منطقه وجود پايگاه نظامي خود در تاجكستان را عامل بازدارنده‌اي در مقابل فعاليت‌هاي تروريستي و افراط گرايي و در نتيجه ضامن امنيت تاجكستان نشان دهد و از طرف ديگر مسولان تاجكستان را تحت فشار قرار دهد تا آنها را راضي به ادامه همكاري با خود كند و همچنين با نفوذ آمريكا كه اخيرا به دنبال ايجاد پايگاه نظامي در تاجكستان است، مقابله كرده باشد.
ازآنجایی که آمریکایی ها مصمم اند تجهیزات ونیروهای خویش را از افغانستان پس از سال 2014 از طریق خاک تاجکستان بیرون نمایند ودر مقابل امتیازاتی را به جانب تاجکستان بدهند،همین مسئله موجب نگرانی شدید روسیه از افزایش نفوذ آمریکا در آسیای مرکزی شده است.روسها با تمام نیرو وقوتی که در آسیای مرکزی دارند تلاش دارند که مانع نفوذ بیشتر آمریکا درمنطقه شوند،بناء نقش آمریکا را در نا امنی های اخیر در بدخشان می توان غیر مستقیم تلقی کرد.
در برخی از محافل مطبوعاتی در افغانستان دامن زدن نا امنی ها در مناطق چون بدخشان تاجکستان،بسترسازی برای تشکیل یک کشور جدید با ساختار وجغرافیای جدید در بدخشان تاجکستان،بدخشان افغانستان وبرخی مناطق مربوط به پاکستان،از سوی حلقات ونهاد های مشخص وخاصتا از جانب کریم آقا خان رهبر اسماعیلیه های جهان دانسته شد.به نظر نویسنده حتی اگر چنین نیتی هم نزد آقا خان موجود باشد که یک کشوری را برمبنای عقیده ومذهب خاصی ایجاد نماید،نظربه ساختارجغرافیایی وبافت اجتماعی که در مناطق مذکوروخاصتا بدخشان افغانستان موجود است تطبیق چنین رویکردی غیرعملی خواهد بود وبستر تاریخی واجتماعی برای تشکیل چنین ساختاری موجود نیست.
هرچند فعالیت موسسه کریم آقا خان بیشترینه در جاهای از افغانستان مصروف فعالیت است که پیروان مذهب اسماعیلیه در آنجا زندگی میکنند اما هیچگاهی چنین فعالیت ها به منظور تجزیه افغانستان ویا حد اقل بستر سازی برای تجزیه افغانستان نخواهد بود وبنیاد کریم آقاخان در تمام کشورهای جهان که در آنجا پیروان اسماعیلیه زندگی میکنند ،مصروف فعالیت است وشکی نیست که این بنیاد سعی نهایی خویش را بخرچ میدهد تا پیروان مذهب اسماعیلیه از نقطه نظراقتصادی وسیاسی از قدرت بیشتری برخوردار شده ونقش شانرا در پروسه های سیاسی ازقبیل انتخابات ها وخاصتا انتخابات ریاست جمهوری از طریق لابی گری تثبیت بکنند.
بطور كلي بايد گفت که علل و عواملي كه باعث ایجاد اين درگيري‌ها شده است تنها منحصر به يك علت خاص نیست بلكه مجموعه‌اي ازعوامل هركدام به نحوي در اين تنش‌ها مي‌توانند نقش موثري داشته باشند.اینکه چگونه این ناآرامی هارا متوقف کرده وبه زندگی عادی برگشت،در قدم اول باید ازمیزان نیروهای امنیتی ونظامی دولتی در بدخشان کاسته شودوآتش بس میان طرفین برقرارشود زیرا تداوم درگيري‌ها میتواند باعث گسترش بی‌نظمی و اعتراض‌ها در مناطق دیگر هم بشود. موضوعي كه مي‌تواند مشكلات را بيش از پيش كند. به اين ترتيب با طراحي يك برنامه درازمدت و با همكاري كشورهاي منطقه مي‌توان به حل اين مشكلات اميدوار بود.
1:- دفترمطالعات سیاسی وبین المللی،تهران:وزارت امورخارجه،مرکزچاپ وانتشارات،سال 1387.
3:-هفته نامه مجاهد،دورششم،سال یازدهم،شماره 18،هفتم اسد 1391.
4:-www.bbcpersian.com
5:- http://www.iras.ir/vdcfjmd0.w6dt0agiiw.html
