بسم الله رنجبر

احزاب سیاسی جمهوری آذربایجا ن

بسم الله رنجبر

آذربایجان از جمله کشورهایست که احزاب سیاسی درآن درآغاز قرن بیستم میلادی تأسیس وبه فعالیت سیاسی پرداخته وتا امروز به فعالیتهای خویش درعرصه سیاست ادامه داده اند.بنأما دراین مقاله سعی بعمل می آوریم تا احزاب سیاسی  جمهوری آذربایجان رامورد تحقیق قرار دهیم.

جمهوری آذربایجان در سالیان متمادی تحت سیطره روسیه تزاری وشوروی سابق قرار داشت وسرنوشت سیاسی مردم آذربایجان عملا توسط روسها رقم زده می شد یعنی مردم درتعین سرنوشت سیاسی خود ذی دخل نبوده واز دایر ه قدرت سیاسی بدور مانده وهم چنین زمینه ایجاد وتأسیس احزاب سیاسی برای آنان فراهم نبود.

"سیستم سیاسی تک حزبی ورسمیت تنها یک حزب تعریف شده (حزب کمونیست )در ساختار قدرت شوروی ،اجازه شکل گیری وفعالیت به احزاب متعدد را نمیداد وهمه موظف ومجبور بودند به عضویت حزب کمونیست در آمده ودر چارچوب آن به فعالیت حزبی آنهم به صورت فرمالیته وبدور از رعایت درست قواعد تحزب بپردازند"[1].

ولی با ازهم پاشیدن شوروی سابق واعلام  استقلال جمهوریت های تحت سیطره آن که آذربایجان ازجمله یکی ازآنها بود،دوران حیات وفعالیت سیستم تک حزبی از این کشورها رخت حیات بربست وتحت تأثیر یک فضای نسبتا باز سیاسی بوجود آمده،در جمهوری آذربایجان تشکلها واحزاب سیاسی نوپا وارد میدان فعالیت حزبی شدند.

باوصفی که در زمان حکمروایی شوروی سابق در آذربایجان بستر فعالیت احزاب سیاسی   مساعد نبود، یکتعداد احزاب که قبل از سال 1920 شکل گرفته بودند بشکل مخفی وزیر زمینی فعالیت می نمودند.در مقاله حاضر درابتدا احزاب سیاسی که قبل از سال 1920 م پا به عرصه سیاست نهادند، را بررسی وسپس احزاب سیاسی که تحت تأثیر فضای باز سیاسی در آستانه فروپاشی شوروی سابق ویا پس از آن شکل گرفتند مورد مطالعه وبررسی قرارمی دهیم.

در سال 1911 م در شهر باکو حزبی بنام (حزب اسلامی ودیموکرات مساوات ) تأسیس شد،محمد امین رسول زاده،شریف زاده و...که از سوی دولت عثمانی مورد حمایت بودند حزب مذکور را به منظور اتحاد کشورهای اسلامی تحت رهبری ترکیه تأسیس نمودند.

درسال 1917م کنگره مشترک حزب اسلامی ودیموکرات مساوات با حزب فدرالیست های ترک برگزار گردید که منتج به اتحاد دو حزب تحت عنوان حزب دیموکراتیک فدرالیست ها ی مساوات ترک گردید."این حزب پس از سازماندهی جدید، ادعای خودمختاری واستقلال نمود وبه تاریخ 27 ماه می 1918 م در شهر تفلیس دولت خودرا بنام(جمهوری آذربایجان )تأ سیس واعلام استقلال نمود"[2].

سران این حزب پس از تشکیل دولت واعلام استقلال نتوانستند که با روح آرام حکمرانی کنند زیرا وقتا فوقتا مورد حمله ابر قدرتهای زمان قرارمی گرفتند.

درپانزدهم سپتامبرسال 1918 م سپاهیان ترک به فرما ندهی نوری پاشا شهر باکو را تصرف نمود ودولت مساواتیان که از پشتیبانی ترکان برخوردار بود به شهر باکو انتقال یافت.

به تا ریخ 30 اکتبر سال 1918 م سپاهیان انگلیس به فرماندهی جنرال تومسون شهر باکو را اشغال وارتش دولت عثمانی را از آن بیرون راندند ولی دولت جمهوری آذربایجان که توسط مسا واتیان تأسیس یا فته بود هم چنان به رسمیت شنا خته شد.

این وضعیت تا 28 اپریل سال 1920 م ادامه یا فت،در این تاریخ واحدهای ارتش سرخ، با کو را به تصرف در آورده ودولت مسا واتیان راسا قط وبسیاری از سران حزب ودولت مذکور را دستگیر واعدام کردند،از همین تاریخ بود که در باکو وپیرامون آن حکومت شوروی اعلام شد.

پس ازپیروزی ارتش سرخ و تسلط برآذربایجان دوران حیات حزب مسا وات در داخل    آذربایجان خاتمه یافت وپس ازآن فعالیت های این حزب در شهر استانبول ترکیه رهبری میشد که تا فروپاشی شوروی سا بق فعالیت های این حزب در ترکیه متمرکز بود ولی پس از فروپاشی شوروی سا بق دوباره تحت نام مساوات جدید یا نیو مسا وات درآذربایجان آغازبه فعالیت نمود که بعدا به تفصیل یاد آدوری مینماییم.

حزب مساوات ازآوان شکل گیری شعاراتحاد مسلمین را سرداده ودرمجموع اهداف مهم این حزب سیاسی قرار ذیل بود:-

 "1:-  اتحاد مسلمانان بدون در نظر داشت وابستگی های ملیتی وگروهی.

2:-  استرداد استقلال تمام کشورهای اسلامی .

3:-  تقویت مادی و معنوی و تحریک مسلمانان به منظور کسب استقلال .

4:-  کمک به کشورهای اسلامی و مسلمانان درامورات دفاعی وتجاوزی.

5:-  تماس با گروهای فعال سیاسی به منظور پیشرفت وترقی مسلمانان .

6:- تشدید مبارزات به منظور بقای مسلمانان وپیشرفت آنها درامورات اقتصادی خصوصا تجارتی.

7:- از بین بردن موانع که مانع تحقق اهداف فوق میگردند"[3].

چنانچه ملاحظه نمودیم اهداف حزب مساوات را اتحاد امت اسلامی ورهایی مسلمانان از بند استعمارتشکیل میداد ولی حقیقتا این حزب سیاسی ظاهرا برای جلب توجه افکارعامه شعار اتحاد امت اسلامی را سرداده ولی درعمل اهداف متذکره برای حزب مذکورازاهمیت چندانی برخوردارنبود.

- حزب کوچک دیگری که قبل از سال 1920 م تأسیس شد ،حزب لیبرال یا (Ahrar) جمهوری آذربایجان بود.

"حزب لیبرال آذربایجان که از مسلمانان سنی مذهب نمایندگی میکرد، میا ن سالهای 1918- 1920 فعالیت دا شت.حزب لیبرال درسال 1918 م توا نست که پنج کرسی در پارلمان آذربایجان را ازآن خود نماید وهمچنان درکابینه چهارم ،یک پست وزارت به این حزب   اختصاص یا فته بود.سرانجام این حزب سیاسی پس از تجاوز شوروی سابق در سال 1920 در آذربایجان از هم پا شید"[4].

- حزب اتحاد یکی دیگر از احزاب رادیکال اسلامی است که قبل ازسال 1920 شکل گرفته و ادعای نجات مردم آذربایجان ازبدبختی را نموده است.حزب اتحاد درسپتامبر 1917 به   عنوان حزب اپوزسیون اعلام موجودیت نموده و شعاراتحاد مسلمانان را سرداد.این حزب   سیاسی درسال 1918 م با کسب یازده کرسی در پارلمان دومین حزب بزرگ سیاسی در   آذربایجان بود.

"اعضای رهبری این حزب تند رو،همکاری خویش را با روسهای سفید به منظور شکست حزب برسر اقتدار (مساوات) آغاز نموده ودر نزدیکی به بلشویکها تلاشهای بی شا یبه ی را بخرچ دادندوسرانجام با تجاوز بلشویکها در سال 1920 م در آذربایجان رهبران حزب اتحاد اعلام نمودندکه به اهداف از قبل تعین شدۀ شان نایل شده واعضای حزب خویش را تشویق نمودند تا به حزب نو تشکیل کمونیست آذربایجان بپیوندند"[5].

حزب اتحاد تحت پرچم اسلام ونجات مسلمانان جهان دربرابر نظام حاکم قد علم نموده ولی در عمل دوشادوش دشمنان حرکت نموده وسرانجام شکست حزب مساوات وفرورفتن استقلال در کام ارتش را هدف غایی خویش اعلام نمودند که درذات خود درتضاد با اهداف ازقبل تعین شده شان قرارداشت.پس از پیروزی شوروی سابق وفرورفتن آذربایجان در کام استعمار، فضای آکنده از رعب،وحشت وخفقان در جامعه حاکم شد وکسی یارای حرف زدن با صدای بلند را نداشت چه رسد به ایجاد حزب سیاسی وادعای کسب قدرت سیاسی .

ولی با فروپاشی ابر قدرت شرق(شوروی سابق) وحتی قبل از آنکه رسما دچار فروپاشی شود فعالیت های حزبی در باکوشکل گرفت.حا لادرمورد احزابی که پس از فروپاشی شوروی سابق در باکو پرچم موجودیت بر افراشتند تحقیق می نما ییم.

"جبهه خلق به عنوان اولین حزب سیاسی در جمهوری آذربایجان ابرازموجودیت نموده وچهره های ضد روس وملی گرای آذری تحت پرچم (جبهه خلق) با تمایلات ملی گرایانه مسئولیت خطیرهدایت ورهبری حرکت های مردمی را بر عهده گرفتند.این تشکل سیاسی به رهبری ابوالفضل ایلچی بیگ در سال 1989 م یعنی دوسال قبل از فروپاشی رسمی اتحاد جماهیر شوروی پا به عرصه فعالیت گذاشت و موفق شد در سایه شعارهای تند ملی گرایانه، توده های مختلف مردمی را دور خود جمع نماید. با کسب استقلال فعالیت های این حزب گسترده ترشده ورهبر این حزب، ایلچی بیگ با سوار شدن بر موج احساسات مردمی وجریانات پرشتاب داخلی ،موفق گردید یکسال پس از استقلال (1992م) قدرت را بدست گیرد"[6].

ایلچی بیگ بنا برضعف مهارت های سیاسی ودولت داری نتوانست که بیشتر از یک سال در قلمروآبایی خود حکمروایی کند.شکست آذربایجان در جنگ با ارمنستان واختلافات شدید داخلی با عث شد تاوی از قدرت سیاسی کناره گیری نماید.

یکی ازآرزوهای که ایلچی بیگ در سر می پروراند ایجاد یک آذربایجان واحد بود یعنی وی شدیدا خواستار الحاق آذربایجان ایران به جمهوری آذربایجان بود ولی هرگزبه این آرزوی خویش نایل نشد وعلاوتا اراضی که درزمان وی از دست رفت وبه تصرف ارمنستان درآمد تا به امروزاز تصرف ارمنی ها بیرون آورده نشده است.

پس از برکناری ایلچی بیگ از قدرت که توسط حیدرعلی یف صورت گرفت،جبهه خلق به عنوان یک حزب مخالف دولت حاکم به حیات خود درجمهوری آذربایجان ادامه داد تا اینکه بعد از مرگ وی این حزب دچار انشعاب گردید وبه دو شاخه سنتی ها واصلاح طلبان تقسیم شد،که رهبری شاخه اصلاح طلبان را علی کریم لی و رهبری جناح سنتی هارا میرمحمود میر علی یف به عهده گرفت.

پس ازاعلام موجودیت جبهه خلق به عنوان اولین حزب سیاسی (پس از فروپاشی شوروی سابق)در آذربایجان تا به امروز دها حزب سیاسی تأسیس وجواز فعالیت گرفته اند اما در عمل در معاملات سیاسی تأثیرگذار نبوده ودر قدرت سیاسی حضور چشمگیری ندارند.

براساس تقسیم بندی جدید، احزاب سیاسی آذربایجان را می توان به دو کتگوری عمده و     اساسی تقسیم نمود.

"1:- حزب حاکم واحزاب طرفدار آن.2:-احزاب مخالف دولت.

حزب حاکم فعلی (آذربایجان نوین ) است که در سال 1992 م تو سط حیدر علی یف تأسیس شد،این حزب پس از کناره گیری اجباری ابوالفضل ایلچی بیگ رهبر جبهه خلق ورئیس جمهوروقت از قدرت درسال 1993م،روی کار آمد واز آن زمان تا کنون پیوسته حاکمیت را در اختیار داشته است.

از سال 1993-2003 م حیدر علی یف رهبر این حزب دو دوره پنج ساله پست ریاست جمهوری را در اختیار داشت وپس از سال 2003م  با در گذشت وی، پسرش که رهبری حزب را عهده دار شد بر مسند ریاست جمهوری تکیه زد وتا حال نیزکرسی قدرت را درتملک خود دارد"[7].

علاوه برآنکه حزب آذربایجان نوین کرسی ریاست جمهوری را بخود اختصا ص داده است در ارکان ثلاثه دولت(قوه اجراییه ،پارلمان وقضا) دارای نفوذ زیاد بوده وحضور جدی وچشمگیر دارد. براین اساس این حزب قدرتمند ترین حزب سیاسی درآذربایجان امروز را تشکیل میدهد وانتظارمیرود که در انتخابات آینده ریاست جمهوری یکباردیگر حزب آذربایجان نوین پیروزی را ازآ ن خود کند.

"گرایشات وجهت گیریهای این حزب در رهبری واداره امورکشور،در درجه اول تمایل به غرب وتقویت هرچه بیشتر روابط با آن جبهه است.در منطقه ومیان همسایگان نیز الویت اول آن تحکیم مناسبات وبرقراری روابط استرا تیژیک با ترکیه در قالب همگرایی های سیا سی، اقتصادی وفرهنگی است"[8].

حزب برسراقتدار (آذربایجان نوین) از آوان شکل گیری تاهنوز تمایل شدیدی به کشورهای غربی نشان داده ودست استطاعت بسوی امریکا ومتحدین آن دراز نموده وبا گزینش چنین دیپلماسی می خواهد خودرا از دایره قدرت روسیه بیرون رانده واحیانا درصورت تیرگی روابط باروسیه،متحد قدرتمند چون امریکا ومتحدین آنرا به مثابه مدافع درکنار خود داشته  باشد.همچنان بخاطر روابط نزدیک فرهنگی ونژادی که با ترکیه دارد همیشه به آن تمایل  نشان داده و می خواهد که درزمینه منازعه قره باغ کوهستانی (ناگورنو قره باغ) دربرابر ارمنستان،کمک وهمکاری ترکیه را با خود داشته باشد که درین زمینه تا حدی کامیابی های نیزداشته است.

درکنارحزب حاکم احزاب سیاسی کوچک دیگری نیزحضور دارند که از حزب آذربایجان نوین حمایت نموده وعملا براساس تصمیم واراده رهبری حزب آذربایجان نوین حرکت می کنند.

"حزب آ ذربایجان مستقل به ریاست نظامی سلیمانوف از جمله این احزاب است .این تشکلهای سیاسی نقش طفیلی را بازی می کنند وفلسفه وجودی آنها از منظر سیاست گذاری ها ونوع مدیریت داخلی کشور توسط حزب حاکم ،قابل تحلیل وارزیابی است"[9].

2- احزاب مخا لف دولت:- بیشتر احزاب سیاسی که پس از کسب استقلال جمهوری آذربایجان درعرصه سیاست قد برافراشتند در ردیف احزاب مخالف دولت قرار دارند که مختصرا در باره این احزاب تحقیق می نماییم.

 بلوک ائتلاف آزادی :- این ائتلاف حزبی که در شکل فعال ومنسجم خود بعد از تصاحب قدرت سیاسی توسط الهام علی یف درعرصه حضور یافته،عمدتا از چهارحزب مخالف دولت که درمیدان فعالیت های حزبی برای مردم وفعالان سیاسی شناخته شده هستند تشکیل یافته است که عبارتند از:- "حزب مسا وات(نیو مساوات)به رهبری عیسی قنبر،حزب جبهه خلق (شاخه اصلاح طلبان ) به رهبری علی کریم لی،جبهه اتحاد ملی به رهبری خانم لاله شوکت و حزب دیموکرات به رهبری رسول قلی یف به دبیرکلی سردار جلال اوغلو"[10].

- حزب مساوات :-چنانچه قبلا متذکرشدیم که حزب مساوات از جمله اولین حزب سیاسی در تاریخ آذربایجان است،حزب مساوات پس از فروپاشی شوروی سابق باردیگر اعلام موجودیت نمود.عیسی قنبر رهبر این حزب وتعداد دیگری از گردانندگان اصلی آن قبلا در جبهه خلق به رهبری ابوالفضل ایلچی بیگ عضویت داشتند که در سال های 1992-1993 م اقدام به تأسیس این حزب نموده و از جبهه خلق جدا شدند.در دوران ریاست جمهوری ایلچی بیگ،عیسی قنبر ریاست مجلس این کشوررا برعهده داشت که با روی کارآمدن حیدر علی یف در سال 1993 پست خودرا از دست داد ورسول قلی یف جایگزین وی شد.حزب مساوات از احزاب ملی گرا ومخالف دولت محسوب میشود که تمایلات شدید غرب گرایانه دارد ودر راستای تعقیب اهداف ومقاصد پان ترکیستی با ترکیه نیز دارای مناسبات خوبی است.روزنامه یئنی مساوات(نیو مساوات)درحکم ارگان نشراتی این حزب عمل نموده ،اهداف وبرنامه های حزب را تعقیب ومنعکس میسازد.

- جبهه خلق (شاخه اصلاح طلبان):- شاخه اصلاح طلبان جبهه خلق دومین عضواین ائتلاف است که رهبری آنرا علی کریم لی به عهده دارد"شاخه اصلاح طلبان جبهه خلق پس از در   گذشت ابوالفضل ایلچی بیگ،بنیانگذار ورهبر این جبهه تأسیس شد که تمایلات شدید ملی گرایی وپان ترکیستی دارد وازمدافعان تز خیالی وایده ساختگی آذربایجان واحد است"[11].

شاخه اصلاح طلبان از جمله احزاب سیاسی است که حس ملی گرایی دراعضای این حزب به حدی فوران نموده است که خواستار الحاق مناطق خارج از جمهوری آذربایجان خصوصا آذربایجان ایران می باشند وهمواره این خواسته ورویای شانرا جزءبرنامه های حزب قلمداد نموده اند وشعاراین حزب اتحاد وهمبستگی ترکها می باشدکه این خواست بزرگ بخاطر عدم ثبات سیاسی دراین کشور سرابی بیش نبوده است .

- جبهه اتحاد ملی:- جبهه اتحاد ملی یک عضوائتلاف آزادی است که رهبری آن را خانم لاله شوکت به عهده دارد.

"خانم لاله شوکت که رهبری این جبهه را به عهده دارد دراوایل ریاست جمهوری حیدرعلی یف مدتی رئیس دفتر وی ودبیر هیئت دولت بودودر مقطعی نیز حزبی بنام (حزب لیبرال آذربایجان) را رهبری میکرد"[12].

حزب خانم لاله از آوان تأسیس تا کنون فعالیت خاص سیاسی ازخود متبارزننموده ودرعرصه سیاست آذربایجان از نفوذ چندانی برخوردار نیست.

- حزب دیموکرات آذربایجان :- این حزب سیاسی که یکی از اعضای فعال ائتلاف آزادی میباشدبه رهبری رسول قلی یف تشکیل شده است.

رسول قلی یف دراوایل ریاست جمهوری حیدرعلی یف مدتی بر مسند ریاست پارلمان آذربایجان تکیه زد ولی در نتیجه بروزاختلاف میان او ورئیس جمهور،وی راهی امریکا شده وتا امروز درهما نجا بسر می برد.اخیرا درکادر رهبری این حزب اختلافاتی رونما شده که سبب انشعاب این حزب گردید.سردار جلال اوغلوکه معاون رهبرحزب بود با رسول قلی یف دچار اختلافات شدید شد وبا متهم نمودن یکدیگر باعث انشعاب در حزب شدند.

رسول قلی یف بنیانگذار حزب دیموکرات که در خارج از کشورش بسر میبرد وبه دلیل تحت تعقیب بودن نمی تواند وارد آذربایجان شود،سردار جلال اوغلو را متهم به همدستی با دولت وحزب برسر اقتدار نموده وسردار جلال اوغلو متقابلا اتهام سوء استفاده ازموقعیتش به عنوان رهبر حزب را به وی وارد می نماید،روزنامه حریت ارگان رسانه یی این حزب بوده وتوانسته است که توجه خوانندگان زیادی را بخود جلب نماید.

حزب دیموکرات از آوان تأسیس تا امروز تمایلات شدیدی به غرب داشته وگرایش به غرب را نسخه شفا بخش برای مردم آذربایجان میداند.حزب دیموکرات یک حزب ذی نفوذ در آذربایجان بوده وطرفداران زیادی دربین مردم دارد،هرگاه رسول قلی یف اجازه فعالیت سیاسی در آذربایجان داشته باشد بدون شک یکی از رقبای جدی الهام علی یف خواهد بود.

خارج از چارچوب ائتلاف آزادی احزاب دیگری نیز در رده احزاب اپوزسیون وجود دارد که  در صدد کسب قدرت سیاسی هستند وما عمده ترین آنهارا مورد تحقیق قرارمیدهیم.

- جبهه خلق (شاخه سنتی ها):- پس از انشعاب شاخه اصلاح طلبان جبهه خلق به رهبری علی کریم لی ،جمعی از سنت گرایان حزب که ابراز وفا داری بیشتری به بنیانگذارجبهه خلق داشتند شاخه کلاسیک یا سنت گرای حزب را به رهبری میر محمود میرعلی یف شکل دادند.

شاخه سنتی های جبهه خلق هما نند اکثر احزاب سیاسی موجود در آذربایجان تمایلات شدیدی به غرب داشته وعلاوتا مبلغ افراطی پان ترکیسم وداعیه دار ایجاد آذربایجان واحد بوده وهمواره خواستار الحاق آذربایجان(ایران) به جمهوری آذربایجان می باشد .

- حزب استقلال ملی :- این حزب در سالهای اول استقلال جمهوری آذربایجان تأسیس واز سال 1992 م بصورت رسمی آغاز به فعالیت نمود" حزب استقلال ملی از جمله احزاب مخالف حزب حاکم می باشد که رهبری آنرا اعتبار محمد اف به عهده دارد ،حزب استقلال ملی در انتخابات پارلمانی سال 1995 م سه کرسی پارلمان را توسط اعتبار محمد اف،ناظم ایمان اف وشادمان حسین اف از آن خود کرد،روزنامه ملت بمثابه ارگان نشراتی این حزب بوده وبر اساس ادعای رهبر،این حزب تقریبا دوازده هزارعضو دارد"[13].

حزب استقلال ملی هرچند در صف احزاب مخالف دولت قرار دارد ولی در عرصه فعالیت های سیاسی از قدرت ونفوذ زیادی برخوردار نیست،در این اواخر اعتبار محمد اف رهبر این حزب توجه خودرا بیشتر به الحاق آذربایجان ایران به جمهوری آذربایجان مبذول نموده است.

-حزب اسلامی جمهوری آذربایجان :- تنها حزبی که با گرایشات اسلامی دراین کشور فعالیت سیاسی را آغاز کرد حزب اسلامی جمهوری آذربایجان بود که در سالهای 1991-1992 م به رهبری علی اکرام علی یف تأسیس وبا شعارها وموضع گیریهای اسلامی به فعالیت پرداخت. "حزب اسلامی جمهوری آذربایجان که توسط دولت ایران حمایت مالی میشد خواهان ایجاد حکومت اسلامی در آذربایجان بوده وبرای حفظ استقلال اقتصادی وسیاسی آذربایجان، تحت حاکمیت قوانین اسلامی مبارزات شانرا آغاز نمودند وهرگونه نشنالیستی قومی را رد وشعار گسترش وتوسعه فرهنگ اسلامی را سردادند.بالاخره فعالیت این حزب در سال 1996م توسط حکومت متوقف وتمام رهبران آن به اتهام جاسوسی برای ایران محبوس شدند ،اعضای باقی مانده این حزب خواهان تأسیس دوباره این حزب سیاسی هستند وتمایل ائتلاف با حزب مساوات دارند"[14].

چون حزب اسلامی جمهوری آذربایجان گرایشات اسلامی داشته وخواهان تطبیق احکام ومقررات اسلامی در آذربایجان بودند ،حزب حاکم که طرفدار یک نظام سکولار می باشد   هرگزموجودیت چنین حزبی را که با ساختار رژیم سیاسی موجوده در تضاد قرارداشت، تحمل نکرده و از اساس این حزب را به اضمحلال مواجه نمود  واساس مشروعیت آنرا زیرسوال برد که حتی اکثررهبران این حزب را زندانی وتعدادی را نیزبه مهاجرت مجبور نمودند.

- حزب سوسیال دیموکرات :- "حزب سوسیال دیموکرات آذربایجان ازسالهای اول استقلال این کشور فعالیت دارد واز احزاب منتقد دولت به حساب میاید.رهبری این حزب را آراز علی زاده به عهده دارد،این حزب علی رغم اینکه منتقد دولت است ولی مثل سایر احزاب مخالف نظیر مساوات ،جبهه خلق،دموکرات و....مخالفت شدیدوعملی با دولت نداردوبه برگزاری تظاهرات اعتراض آمیز ومیتینگ های  جاده وبازار اقدام نمی کنند"[15].

حزب سوسیال دیموکرات حزب قدرتمند وصاحب نفوذ نبوده ودرعرصه سیاست تأثیر گذار نمی باشد.

احزاب دیگری نیز در جمهوری آذربایجان موجود است که از خود فعالیت قابل ملاحظه نشان نداده وعملا موجودیت شان محسوس نمی باشد لذا ما صرف اسامی این احزاب را قرار ذیل می نگاریم:- "حزب همبستگی ملی(منتقد دولت) به رهبری صابر رستم خانلی،حزب عدالت(مخالف دولت)به رهبری الیاس اسمعیل اف، حزب اقتدار ملی(مخالف دولت)به رهبری نعمت پناه اف،حزب امید(مخالف دولت) به رهبری اقبال آقازاده ،حزب آنا وطن به رهبری فضائل آقامانلی،حزب وحدت به رهبری طاهر کریملی، حزب اصلاحات دموکراتیک به رهبری عاصم ملازاده،حزب آذربایجان مستقل (طرفداردولت )به رهبری نظامی سلیمانوف وحزب کمونیست آذربایجان (باچند شاخه)"[16].

با اینکه درجمهوری آذربایجان احزاب زیادی پا به عرصه سیاست گذاشته اند اما اکثرا بخصوص احزاب مخالف ازجایگاه والای مردمی برخوردار نبوده وبه منظور کسب قدرت سیاسی به قدرتهای بیرونی (غربی) رومیاورند واین امر خود فاصله ملت را از احزاب سیاسی بیشتر نموده است ،واین درحالی است که احزاب مخالف، حزب حاکم را متهم به سوء استفاده از قدرت دولتی نموده وآنرا ناقض آزادی که یکی از مولفه های مهم دیموکراسی است میدانند. باوجودیکه در جمهوری آذربایجان در طی چند سال اخیر احزاب متعددی شکل گرفته است تاهنوز این کشور با دیموکراسی واقعی که احزاب بتواند رول عمده را بازی کنند فاصله زیادی دارد.

منابع ومأخذ: