بسم الله رنجبر

منازعه قره باغ کوهی ونتایج آن

 بسم الله رنجبر

 اگر دقیقا به تاریخ جهان نگریسته شود می بینیم که در  نقاط مختلف جها ن جنگ وکشمکش بر سر موضوعات مختلف میان انسانها بوقوع پیوسته است که عمده ترین منازعات برسر قلمروبوده است، امپراطوران وکشورهای نیرومند جهان بخاطر وسعت قلمرو شان همواره بالای کشورهای ضعیف حمله ور شده  وقسمتهای از خا ک شانرا به تصرف د ر آورده اند.منازعه قره باغ کوهی (ناگورنوقره باغ ) نیز ازجمله مناقشات بر سر مسئله قلمرو یا موضوع ارضی است .

درمقاله حاضر به منازعه  قره باغ کوهی وپیامد ها ونتایج آن میپردازیم .ولی قبل از پرداختن به اصل موضوع مختصرا قره باغ کوهی را خدمت خوانندگان عزیز معرفی مینماییم.

« قره باغ کوهی در 7 جون سال 1923 م تشکیل ودارای 4400 کیلو متر مربع مساحت می باشد.

از نظر اداری به پنج ناحیه تقسیم میشود ودارای دوشهر ،شش شهرک و220 آبادی است.مرکز آن شهر خان کندی ( استپاناکرت سابق ) است.

قره باغ کوهستانی در جنوب شرقی کوههای قفقاز کوچک واقع شده است.درقسمت شمالی ،کوههای "مورو داغ"در قسمت های غربی وجنوبی ،دامنه های شمالی رشته کوههای "قره باغ"ودر قسمت های شمال شرقی وشمال ، دشتهای هموار آنرا احاطه کرده است، دامنه  های شرقی رشته کوههای مزبور به طرف دشت مغان وقره باغ گسترده شده است»[1].

جمهوری خود مختار ناگورنو قره باغ از لحا ظ جغرافیایی مربوط به جمهوری آذربایجان می باشد که اکثر باشندگان آنرا ارمنی ها تشکیل میدهد وتعداد کمی از باشندگان آن آذری هستند.

درسالهای 1988 و1989 ارمنی های قره باغ کوهی خواهان پیوستن به ارمنستان شدند، ارمنستان به این خواسته شان جواب مثبت داده ودر نتیجه جنگ خونینی میان جمهوری آذربایجان که مدعی است قره باغ کوهی جز لاینفک قلمرو ش میباشد با جمهوری ارمنستان که ندای حمایت از ارمنیان قره باغ کوهی را سرداد درگرفت.

« جنگ ناگورنو قره باغ میان آذربایجان وارمنستان در فبروری سال 1988 آغاز وتا سال 1994 م ادامه داشت ، آذربایجان وارمنستان در گیر یک جنگ طولانی وغیر مشخص در منطقه کوهستانی قره باغ شدند .              تلاش آذربایجان بر آن بود تا حرکت جدایی طلبی را در ناگورنو قره باغ متوقف کند، پارلمان قره باغ کوهی با خواست ساکنان آن به منظور پیوستن به ارمنستان اعلام موافقت کرد ودر نتیجه یک همه پرسی صورت گرفت که اکثر مردم قره باغ کوهی در این همه پرسی خواستار  جدایی از جمهوری آذربایجان  شدند .                                                                  تجزیه شدن اتحاد جماهیر شوروی حرکت جدایی طلبانه ارمنی های قره باغ را از آذربایجان سرعت بیشتر بخشید واکثر ارمنی ها به جدایی از آذربایجان رای دادند.                                                                               در بهار 1993 ارمنی ها در نتیجه یک جنگ تهاجمی علاوه بر ناگورنو قره باغ مناطق دیگری از آذربایجان را نیز به تصرف در آوردند ودر ختم سال 1994 ارمنی ها علاوه بر قره باغ کوهی 9% بقیه خاک آذربایجان را نیز  در تصرف خود داشتند،در  مناطق مذکور تا امروز ارمنستان تسلط کامل دارد.

در نتیجه جنگ مذکور بیشتر از سی هزارنفر کشته شده ودوصدوسی هزار ارمنی ها از آذربایجان وهشت صد هزار آذری از ارمنستان وقره باغ کوهی بی خانما ن شدند .                                                                  سر انجام درماه می 1994 م آتش بس با پا در میانی روسیه به امضا رسید وبرای تأمین صلح در این منطقه سازمان امنیت وهمکاری اروپا ( گروه مینسک) به اشتراک سه کشور روسیه ، فرانسه وایالات متحده امریکا آغاز به فعالیت نمودند»[2].

جنگ قره باغ کوهی نتایج وپیامدهای زیانباری را از نظر مادی ومعنوی به دنبال داشته وجلوگیری از حوادث مشابه در آینده باعث ایجاد گروه میانجیگر (گروه مینسک شد).

« در سال 1992 در نشست وزیران امورخارجه سازمان امنیت وهمکاری اروپا در مینسک پایتخت روسیه سفید،تصمیم گرفته شد که گروه مینسک متشکل از روسیه ، فرانسه وامریکا برای میانجیگری در مناقشه قره باغ تشکیل شود.این گروه سه طرح یک مرحله ای ، دومرحله ای ودولت عمومی را بین سالهای 1994 – 1998 م برای حل وفصل مناقشه قره باغ ، ارائه کرده است.

هریک ازاین طرح ها گاه مورد پذیرش تنها یکی از طرفین درگیر درمناقشه قرارگرفته است، این موضوعات نشاندهنده شکست تلاشهای گروه مینسک در قفقاز است»[3].

درحقیقت گروه مینسک از سال 1994 تا امروز در کارکردهای خود کوچکترین دستاوردی نداشته است وتا هنوز این منطقه در وضعیت میان صلح وجنگ بسر میبرند و ارمنستان تا همین لحظه بالای 20% اراضی آذربایجان تسلط کامل دارد که عدم موفقیت در تأ مین صلح وثبات وحل وفصل مناقشه مذکور  از تضاد منافع اعضای گروه مینسک در قفقاز ناشی میشود وهم چنان توصیه ای بودن تصامیم متخذه این گروه باعث ناکامی این گروه در آوردن صلح وثبات در قفقاز شده است چنانچه :

« اجلاس 1996 لیسبون سران سازمان امنیت وهمکاری اروپا در پرتگال ،سه   اصل مهم ( خروج نیروهای شبه نظامی از قره باغ ،تضمین امنیت ارامنه وحفظ تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان ) را مطرح ساخت ، که منطبق با قواعد بین المللی بود ، ولی این اصول مورد قبول ارمنستان قرار نگرفت وسازمان امنیت وهمکاری اروپا نیز ضمانتی برای اجرای بیانیه اش نداشت ویا اینکه نمی خواست ارمنستان را تحت فشار قرار دهد»[4].

از کارکردهای این گروه میتوان دو اصل کاملا متضاد را استنباط کرد ، یکی اینکه این گروه  که مسوولیت حل وفصل مناقشه قره باغ کوهی را به عهده دارد از قدرت اجرایی برخوردار نیست تا تصامیم خویش را به کرسی بنشانند ودیگری اینکه این گروه ( مینسک) از قدرت فوق العاده اجرایی برخوردار بوده ولی اعضای این گروه خود نمی خواهند که شاهد یک قره باغ با ثبات و  عاری از هرگونه نا امنی باشند بل منافع خود را در حفظ ونگهداشت وضعیت موجود می بینند.

از جانب دیگر طرف های درگیر نیز فرا راه گروه مینسک سد واقع شده اند ، یا در مذاکرات شرکت نمی کنند واگر هم در جلسات حاضر شوند با پیش شرط حاضر میشوند که خود، این پروسه را به ناکامی مواجه نموده است.

طوریکه قبلا نیز متذکر شدیم تبعات این مناقشه میان آذربایجان و ارمنستان محدود نمانده بلکه پای یکتعداد کشورهای همسایه را نیز درمیان کشانده است وآنان نیز به شکلی از اشکال خودرا دخیل قضیه نموده اند و از یک جانب حمایت شانرا اعلان نموده اندکه نمونه بارز آن کشورهای ترکیه وروسیه میباشند.

« ترکیه از سال 1993 م بدنبال اشغال قره باغ ومناطق اطراف آن توسط ارمنستان به نشانه همبستگی با دولت آذربایجان مرزهای خود با دولت ارمنستان را بسته وروابط رسمی خود با این کشور را قطع نمود ، پس از قرارداد آتش بس ( 12 می 1994 )بین آذربایجان وارمنستان وحتی قبل از آن ترکیه با مبنا قرار دادن شعار ترک گرایی ، سیاست جانبداری از آذربایجان را برگزید، این سیاست گرچه برای دولت آذربایجان نتیجه عملی در پی نداشته لیکن ترکیه توانسته است در سایه این سیاست در همه لایه های سیاسی، اجتماعی ، فرهنگی واقتصادی مردم ودولت آذربایجا ن نفوذ کند»[5].

ترکیه به منظور حمایت از آذربایجان بارها از ارمنستان خواستار تسلیمی قره باغ کوهی وهفت ناحیه که در طی جنگهای سالهای 1988- 1994 م تصرف نموده بود در بدل بازگشایی مرزهای خود به روی ارمنستا ن شده است .

پس از سالهای متمادی قطع روابط دیپلماتیک ترکیه وارمنستان چندی قبل به تفاهم رسیده اند که روابط دیپلماتیک شانرا از سر گرفته ومرزهای خودرا برروی یکدیگر بگشایند.

« ترکیه وارمنستان قصد دارند ، پس از سالها تنش ، روابط دیپلماتیک با هم بر قرار کرده ومرزهای خودرا به روی هم بازگشایی کنند .به گزارش رویترز ، وزارتخانه های امور خارجه ترکیه وارمنستان روز دوشنبه مورخ 9 /6 / 1388 با انتشار بیانیه ای مشترک اعلام کردند دوکشور با میانجیگری سوئیس درباره از سر گیری مذاکرات به منظور عادی سازی روابط به توافق رسیده اند.در همین چارچوب قرار است ، درمدت شش هفته دو بیانیه به امضای مقامهای دوکشور رسیده واسناد وقرارداد های لازم برای تصویب به پارلمان ها ارایه شود .دو ماه پس از امضای توافقنامه ها ، مرزهای میان دوکشور نیز بازگشایی خواهد شد»[6].

از آنجایکه ترکیه دردرون دولت وملت آذربایجان از نفوذ زیادی برخور دار است بدون شک آغاز روابط دیپلماتیک با ارمنستان پس از گذشت چندین سال برای پایان بخشیدن به منازعه قره باغ کوهی وآوردن صلح وثبات در آن از تأ ثیر قابل ملاحظه ای برخوردار است ودر ذات خود میتواند آغازی باشد برای حل وفصل مناقشه مذکورچنانچه مقامات ترکیه بارها تأ کید ورزیده اند که هیچگاهی معضله برادران آذری شانرا فراموش نخواهند کرد ودر زمینه حل ان تلاش خواهند کرد اما به هیچ عنوان نمی توان بصورت قطع یاد آور شد که آغا ز روابط دیپلماتیک ترکیه با ارمنستان حلال مناقشه قره باغ خواهد شد.

روسیه یکی دیگر از کشورهای همسایه است که بشکلی ازاشکال خودرا در معضله قره باغ ذیدخل میداند واز کشور ارمنستان که اکثر باشندگان آن عیسوی مذهب هستند حما یت می نماید، روسیه در این اواخر گامهای تازه برای استقرار صلح وثبات در منطقه قره باغ کوهی برداشته است .

« رهبران روسیه این روزها در تکاپوی جدی برای حل وفصل بحران قره باغ هستند ، آنها مراودات خودرا در حوزه قفقاز افزایش داده اند .      دیداردیمیتری مدودف ، رئیس جمهوری روسیه از جمهوری های قفقاز ودعوت ازرهبران این جمهوری ها به کاخ کرملین حکایت از این دارد که مسکو نگاه تازه ای به منطقه مهم قفقاز دارد.مدودف که از نوامبر 2008 ، چهار بار میزبان روءسای جمهوری آذربایجان وارمنستان بوده ، برین باور است که حل بحران قره باغ چند سال بیشتر طول نمی کشدودیری نمی پاید که پایان می یابد ، چندی قبل مدودف به آذربایجان رفته وبا الهام علی یف در رابطه با بحران قره باغ گفتگوی را انجام داد وهردو رئیس جمهور در کنفرانس خبری درمورد بحران قره باغ موضع مشترکی گرفتند واز حل وفصل این بحران در آینده نزدیک خوشبینانه سخن گفتند»[7].

تلاشهای اخیر روسیه دراین زمینه خود امیدی است برای ساکنان منطقه جنگ زده وخصوصا برای کسانیکه درنتیجه جنگ بی خانمان شدند اما نباید از یاد برد که روسیه بیشتر برای حفظ اقتدار وپرستیژ خود در قفقاز تلاش میورزد تا برای آوردن ثبات در منطقه.                                            چون روسیه در حال از دست دادن حوزه قفقا زاست ودر مقابل قدرت ایالات متحده امریکا در حوزه قفقاز رو به گسترش است به عنوان مثال دوکشو رگرجستان وآذربایجان درقالب ناتوونیروهای حافظ صلح در افغانستان با امریکا همکاری نزدیکی دارند،لذا تلاشهای اخیر مسکو در حقیقت مقابله وایستادن در برابر امریکا است .                                                               اخیرا ریاست گروه مینسک سازمان امنیت وهمکاری اروپا را خانم " تینا کایدان اوا" به عهده گرفته است که این مسئله نیز تا حدودی سبب تحریک روسیه شده وبرای حفظ اقتدار خویش در منطقه میخواهند که خارج از چوکات مینسک مدیریت حل مناقشه قره باغ را به عهده بگیرد.         الکساندر دوگین تحلیل گر برجسته روسی در ارتباط با انتخاب خانم تینا به عنوان ریس گروه مینسک سازمان امنیت وهمکاری اروپا چنین ابراز نظر مینماید:

« انتخاب خانم تینا کایدان اوا به عنوان رئس گروه مینسک سازمان امنیت وهمکاری اروپا ، مبارزه طلبی غیر مستقیم با روسیه است . به عقیده دوگین ،امریکا اکنون میخواهد مناقشه قره باغ را پیچ در پیچ کند تا در نهایت روسیه را ا ز قفقاز بیرون کند .

اکنون آذربایجان وارمنستان بیشتر به واشینگتن چشم دوخته اند . امریکا آذربایجان را به عنوان هم پیمان خود میداندکه منافغ فراوانی در زمینه انرژی برای آنها دارد، این اقدامات تنها برای آن انجام میشود که مدیریت حل مناقشه قره باغ از دستان روسیه خارج شود،انتخاب این زن در پست ریاست گروه مینسک بمعنی مبارزه طلبی بزرگ برای روسیه است.امریکا عملا مارا به مبارزه خوانده است وما باید برای این امر آماده باشیم»[8].

به این ترتیب میبینیم که مناقشه قره باغ روز به روز وسیع تر ودر عین حال مشکلتر ومبهم تر شده میرود ودر حقیقت قفقاز به میدان مبارزه قدرتهای بزرگ چون روسیه و امریکا تبد یل شده است، قدرتهای بزرگ بجای حل معضله میان آذربایجان وارمنستان مصروف تعقیب منافع ملی خودشان در منطقه است که این امر دورنمای مناقشه قره باغ را قدری پیچیده تر میکند.

با توجه به اینکه میانجیگران نتوانستند در رابطه به حل وفصل مناقشه ناگورنو قره باغ موفقیت های چشمگیری داشته باشند اما اینبار روئسای جمهور دوکشور آذربایجان وارمنستان خود تصمیم اتخاذ نمودند تا مشکل موجوده را حل کنند.

« بتاریخ 26/4/ 1388 رئیس جمهور ارمنستان ، سیرژ سر کیسیان با رئیس جمهور آذربایجان الهام علی اف ملاقات کرد، دورهبر روی منطقه ی ناگورنو قره باغ یا قره باغ کوهی که میان کشورهای شان مشکل ایجاد کرده است بحث وتبادل نظر کردند»[9].

این گفتگو وتبادل نظر در حالی صورت گرفت که الهام علی یف رئیس جمهور آذربایجان قبل از مذاکره با همتای ارمنستانی خود اعلام نموده بود که وی حاضر است آزادی های بیشتری به این منطقه ای که عمدتا ارمنی ها در آن زندگی میکنند ، بدهد.ولی الهام علی یف دادن استقلال کامل به قره باغ کوهی را رد کرد.

این اظهارات علی یف تا حدودی امیدوارکننده است اما اینکه تا چی حدی ارمنستان ازخود انعطاف پذیری نشان بدهد ومنازعه چندین ساله را اختتام ببخشد گذشت زمان نشان خواهد داد.

اما تا جایکه تجربه نشان داده است ارمنی های قره باغ کوهی به هیچ عنوان حاضر نخواهد شد که  خودرا  جزئی ا زقلمرو جمهوری آذربایجان محسوب نمایند.

« قره باغ کوهستانی که از دید قوانین بین المللی بخشی از جمهوری آذربایجان قلمداد میشود ،میگوید که کشوری مستقل است ، هرچند که کشورهای دیگر این ادعا را به رسمیت نمی شناسند و ارامنه قره باغ می افزایندکه ما میخواهیم در صلح زندگی کنیم اما جزئی ازآذربایجان نیستیم»[10].

ولی این خواست ارامنه هیچگاهی مورد قبول جهانیان وبخصوص جمهوری اذربایجان قرار نگرفته ونخواهد گرفت چنانچه جامعه جهانی انتخابات ریاست جمهوری قره باغ کوهی را به رسمیت نشناخت وخصوصا اتحادیه اروپا به شدت مشروعیت انتخابات مذکوررا تحت سوال قرار داده واعلام نمو د تا منازعه قره باغ کوهی بصورت مسالمت آمیز حل وفصل نشود هر گز کشور مستقلی بنام قره باغ کوهی را در جغرافیای جهان به رسمیت نخواهند شناخت.

 رئیس جمهور آذربایجان الهام علی اف در برابر خواست استقلال طلبانه ارامنه موضع گیری جدی نموده و چنین ابراز نمود:

« اگر مذاکرات به شکست بینجامدآذربایجا ن به هر قیمتی سرزمینهای از دست رفته را پس خواهد گرفت ، وی در ادامه گفته های خویش افزود که دولت وی منابع عمده ای را به منظور تقویت ارتش اختصاص داده است وتوانایی واپس گیری مناطق از دست رفته خودرا دارد»[11].

تمام این فراز فرودها فرا راه پروسه تأ مین صلح وثبات حکایت از پیچیدگی مناقشه مذکور نموده و ساکنان منطقه قره باغ باید انتظار آینده مبهمی  را بکشند و معلوم نیست که این معضل چند سال دیگر دوام نماید اما اینکه چرا این معضل تا حال حل نشده ،نه میانجیگران ونه خود کشورهای درگیر موفق به آوردن صلح شده اند دلایل  زیادی دارد که از جمله میتوان به دلایل ذیل اشاره نمود:-

« درکنار متغیر مهمی چون قومی گرایی معلول دلایل دیگری چون عدم قابلیت های هنجاری در مدیریت بحران ونیز دخالت بازیگران منطقه ای وفرا منطقه ای بوده که لاجرم منا فع ژیوپولیتیکی قفقاز ، این بازیگران منطقه ای وفرامنطقه ای را سر انجام به بازی حاصل جمع صفر سوق میداده است.

علت دیگری را که میتوان برای تداوم بحران قره باغ اقامه کرد نوع نگاه بازیگران بحران، آنهم در گذشته بوده است به این معنی که موقعیت قره باغ در نگاه بازیگران فاقد موقعیت استراتژیک بود چرا که قره باغ اگر واجد موقعیت استراتژیک بودنه تنها برای منطقه وجهان دارای اهمیت بود، بلکه وضعیت آن به سرعت به ثبات باز میگشت»[12].

برمبنای همین طرز دید ونوع نگاه بازیگران ، باوصف گذشت بیشتر از پانزده سال از امضای آتش بس بین دو جمهوری آذربایجان وارمنستان درمنازعه قره باغ ، هنوز چشم انداز روشنی از برقراری صلح در جغرافیای قفقاز عرضه نشده است.

چون در منطقه قره باغ منافع کشورهای بزرگی چون ایالات متحده وروسیه باهم گره خورده وعلاوه بر آذربایجان وارمنستان آنها نیز از بازیگران مهم سیاسی در گیر درمناقشه مذکور بشمار میروند بناء درگیر بودن این کشور ها وتأ کید دوجمهوری بر خواستهای خودشان بدون در نظر داشت خواست طرف مقابل همه وهمه مبیین تداوم وضعیت بحرانی کنونی ویک آینده تاریک برای شهروندان این منطقه می باشد .                                       بالاخره تنها راهی که بتوان قره باغ را از وضعیت نا معلوم وبحرانی بیرونی نمود انعطاف پذیری دو جمهوری درگیر جنگ ( آذربایجان وارمنستان ) میباشد.

 فهرست منابع ومأ خذ :-

1- امیر احمدیان ،بهرام، جغرافیای قفقاز، تهران : وزارت امور خارجه ،1376 .

 2 - http: // en.wikipedia.org.

3-//www.azararan.ir.  http:

4- http: //www.arannews.ir.

5- http: // www.radiofarda.com.

6- http: //www.hamshahrionline.ir.

7-  http:// www.farsnews.net.

8- http:// da.azadiradio.org.

9- http:// www.bbc.co.uk.

10- http:// www.magiran.com.

تهیه کننده

بسم الله رنجبر