مناسبات ترکیه با جمهوری ارمنستان
مناسبات ترکیه وارمنستان
بسم الله رنجبر
دوکشور ترکیه وارمنستان که دارای مرز مشترک میباشد ازدهه دوم قرن بیستم تا امروز وخصوصا پس از دهه نودقرن بیستم میلادی یعنی پس از بوقوع پیوستن جنگ ناگورنوقره باغ (قره باغ کوهی ) دارای مناسبات حسنه نبوده وحتی مرزهای شانرا برروی شهروندان همدیگر بستند .
درجهان بسا منازعات سیاسی وجود دارد که انسان هرگز تصور نمی کند که برای آن راه حلی پیدا شود وحتی بعضا این منازعات بعد منطقه ای پیدا کرده که نه تنها کشورهای درگیر آن منازعات بلکه کشورهای منطقه وهمجوار را نیز وادار به جهت گیری درآن میکند که میتوان از منازعه قره باغ کوهی به عنوان نمونه یاد آوری نمود که پیامدهای ناگواری را درقبال داشت ویکی از پیامدهای جدی آن قطع روابط دیپلماتیک ترکیه با ارمنستان بدلیل حمایت ترکیه از آذربایجان بود .
مشترکات قومی ونژادی که ترکیه با آذربایجان داشت ،موجب حمایت همه جانبه آنکارا ازباکودرمقابل سیاست های ایروان گردید .قطع مناسبات دیپلماتیک ،اعمال تحریم های اقتصادی وبستن مرزهای دوکشور ازجمله اقدامات ترکیه درطی دودهه گذشته درقبال ارمنستان بوده است .
" علاوه بر این اتهام ارمنستان به ترکیه درمورد نسل کشی ارامنه به دست امپراطوری عثمانی درسال 1915 م وضرورت پذیرش وعذرخواهی رسمی همراه با خسارت مادی ومعنوی آن ازسوی آنکارا یکی دیگر از عوامل تنش میان ترکیه وارمنسان به شمار میرود "[i] .
درطول سالیان متمادی این خواسته مکررا ازسوی حکومت ومردم ارمنستان مطرح شده وخواهان معذرت خواهی حکومت ترکیه ازحکومت ومردم ارمنستان شده اند که این خواهشات ارمنستان همواره ازطرف ترکیه رد شده وهرگز حاضر به پذیرفتن آن نشده اند که این مسئله بدون شک سبب طولانی شدن قطع مناسبات دیپلماتیک میان دوکشورمذکور شده است .
ترکیه ازجمله نخستین کشورهای بود که درسال 1991 م استقلال ارمنستان را به رسمیت شناخت با وجود آنهم بنابر دومسئله که فوقا متذکر شدم وهمچنان تقاضای آنکارا از ایروان برای شناسایی رسمی مرزکنونی ترکیه – ارمنستان وچشم پوشی ایروان از نگریستن به مناطق شرقی ترکیه به عنوان ارمنستان غربی ،باعث شده است که هردوکشور مناسبات دیپلماتیک نداشته باشند .
با وجود چالشهای موجود فراراه عادی سازی روابط دیپلماتیک میان دوکشور ،درطی دوسال اخیر خصوصا درسال 2009م براساس فشار های داخلی ،منطقه ای وخصوصا تحت تاثیر عوامل بین المللی ،دولتمردان دوکشورتلاشهای چشمگیری درراستای آغازمناسبات دیپلماتیک نمودند که نهایتا منجر به آغازمناسبات جدید دیپلماتیک میان شان گردید که درمقاله حاضر بیشتر روی مناسبات جدید میان دوکشورتمرکزخواهیم نمود .
قبل از اینکه نشستهای را که سران دوکشور دراین اواخر داشتند ،مطرح کنم مختصرا روی دلا یل وعواملی که باعث شده دوکشور قدمهای را برا ی عادی سازی روابط بردارند مکث کوتاهی میکنیم .
جمهوری ارمنستان پس از آغازین سالهای اعلام استقلال باوجودیکه چالشهای زیادی فراراه آن وجودداشت، تلاشهای جدی درراستای گسترش روابط دیپلماتیک درسطح منطقه ای وبین المللی انجام داد تا با کسب موقعیت خوب سیاسی به منظور حل مشکلات خود نفع ببرد لذا ایروان با عضویت در سازمان تجارت جهانی ،شورای اروپا وایفای نقش درهمکاری با ناتو وسیاست کشورهای اروپایی اتحادیه اروپا خواست به آرزوهای خویش نایل آید .اما با وجود تلاشهای فوق تا هنوز این کشورازجمله ضعیف ترین کشورهای قفقاز جنوبی خصوصا درعرصه اقتصادی محسوب می شود که بدون شک دلیل عمده آن درانزوا قرارگرفتن این کشورازنظرسیاسی ونداشتن مناسبات حسنه با دوکشور همسایه آذربایجان وترکیه میباشد .
"واقعیت های ژئوپولتیک ،ضرورت توازن بخشی به سیاست خارجی وکاستن ازمیزان وابستگی به ایران وروسیه ،ایجاد پویایی بیشتر درتحولات منطقه ودرمجموع پایان دادن به انزوای سیاسی واقتصادی موجب شده است که ایروان با جدیت فراوان درپی حل وفصل مشکلات سیاست خارجی خود درمنطقه برآِید "[ii].
سرژسرکیسیان که نسبت به روبرت کوچاریان ازسیاست واقعبینانه تری برخوردار است ازاین روفعالیتهای جدی به منظور بیرون رفتن از انزوای سیاسی واقتصادی انجام داد که از جمله مهمترین این فعالیتها عادی سازی روابط با ترکیه میباشد .
دکتورین سیاست خارجی ترکیه نیز که توسط رجب طیب اردوغان هدایت میشود درصدد است که مشکلات پیرامونی ترکیه ازقبیل مشکلات آنکارا با یونان ،قبرس وارمنستان را حل وفصل نموده وجایگاه منطقه ای وبین المللی ترکیه را ارتقاء بخشد .
" این دکتورین باریشه داشتن درنوعی اسلام سیاسی نسبتا متعادل والبته متفاوت با نوع اسلام سیاسی سایرکشورهای شرق میانه با عث کاستن از گرایش های تند پان ترکیستی وقوم محوردرجهت گیری سیاست خارجی ترکیه شده است "[iii].
به منظور عملی نمودن پالیسی جدید خویش ،کشورترکیه شبکه های رادیویی وتلویزیونی را برای اولین بار بزبانهای کردی وارمنی براه انداخته است که درکاهش حساسیت های قومی خصوصا ضد ارمنی رول عمده را بازی میکند .
ترکیه به ادامه سیاستهای خارجی خویش مناسبات سیاسی ودیپلماتیک خویش را با اسرائیل وقبرس بهبود بخشیده ودرنهایت ترکیه با ارمنستان به منظور خروج ازبن بست هفده ساله مذاکرات دوجانبه را برای اولین بار درماه اگوست سال 2007م درژنو آغازنمودند .
درمذاکراتی که درژنومیان سران دوکشورصورت گرفت ،فرستادگان دوکشورروی جزئیات برقراری مناسبات مبتنی بر حسن همجواری به توافق اولیه نایل شدند .
به ادامه توافقات مذکور عبدالله گل رئیس جمهورترکیه درسپتامبر 2008 م به منظور تماشای فوتبال میان تیمهای ملی ترکیه وارمنستان راهی ارمنستان شد که این سفر عبدالله گل نخستین سفر یک مقام عالی رتبه ترکیه پس ازاعلام استقلال ارمنستان به این کشورمیباشد .
سر انجام به تاریخ دهم اکتبر سال 2009م با میانجگری کشورسوئیس وزیران امورخارجه ترکیه وارمنستان درشهر زوریخ کشورسویس توافقنامه عادی سازی روابط را امضا کردند .
"مراسم امضای این توافقنامه روزشنبه (10اکتبر) با تاخیر برگزار شد زیرا ارمنستان به متن بیانیه دولت ترکیه درمورد این توافقنامه اعتراض داشت .وزیران امورخارجه آمریکا ،روسیه ،فرانسه وخاویر سولانا رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا برای شرکت درمراسم امضای توافقنامه عادی سازی روابط ترکیه وارمنستان به زوریخ سفرکرده بود ."[iv].
دوکشور که پس از یک قرن خصومت توافقنامه عادی سازی روابط را امضا کردند در آن توافقنامه هردوکشور متعهد شدند که مناسبات دیپلماتیک با همدیگر برقرار نموده ومرزهای شانرا برروی همدیگر بازخواهند کرد .توافقنامه های مذکوربرای اینکه جامه عمل بپوشد باید توسط پارلمانهای دوکشور تایید شوند .
امضای توافقنامه ای مذکور درمیان ارامنه درسرتاسرجهان واکنشهای را نیز درپی داشت ،طبق گزارش رادیوبی بی سی هزاران تن از مردم ارمنستان به همراه تعداد زیاد ی از ارامنه ساکن کشورهای دیگر علیه توافقنامه مذکوردست به تظاهرات زدند وادعا کردند که این توافقنامه هیچگاهی پاسخگوی کشتارصدها هزار ارمنی درجریان جنگ جهانی اول نمی باشد .وکسانیکه درایروان پایتخت ارمنستان گردهمایی نموده بودند خواستاراین بودند که ترکیه قبل از عادی سازی روابط میان دوکشور باید قتل عام ارامنه را برسمیت بشناسد .
موضوع متذکره درترکیه نیز بدون واکنش نبود چنانچه که احزاب مخالف ترکیه ازخود دربرابر این موضوع واکنش نشان دادند .
"احزاب مخالف ترکیه اعلام کردند که محتوای پروتکلهای برقراری روابط دیپلماتیک ،انتظارات ترکیه را برآورده نمیکند ،چنانچه ارمنستان نه متعهد به خروج از قره باغ کوهستانی ونه متعهد به رفع اختلافات با ترکیه شده است "[v].
هرچند تعدادی از مردم ازهردوکشورواکنشهای علیه این توافقنامه نشان دادند اما کارشناسان معتقد هستندکه اکثر مردم درهردوکشورازامضای سند عادی سازی روابط راضی به نظر میرسند زیرا این عمل پیامد خوبی برای هردوکشورخصوصا پیامد خوب اقتصادی برای ارمنستان خواهد داشت .
یکروز پس از امضای توافقنامه رجب طیب اردوغان نخست وزیرترکیه عادی سازی روابط میان دوکشور را مشروط به شرط اعلام نمود واعلام کردکه این کار منوط به حل مناقشه قره باغ است .واین مسئله را وی پس از آن اعلام نمود که آذربایجان واکنش تندی نسبت به عادی سازی روابط میان ترکیه وارمنستان نشان داد .
"اردوغان گفت که بدون حل مناقشه قره باغ ،کسب حمایت پارلمان این کشوردشوارخواهد بود"[vi].
می بینیم که هنوز هم نمیتوان خیلی امیدواربود که مناسبات دوکشور بطرف عادی شدن برود وترکیه طوری که درشعار نشان میدهد در عمل هنوز هم روحیه پان ترکی مانع بر سر راه محسوب میشود. گفتنی است که مقامات ترکی پس ازآن برای ارمنستان شرط گذاشت که آذربایجان دراین زمینه واکنش تندی ازخود نشان داد.
" به گفته خبرگزاری ها،جمهوری آذربایجان قصد دارد ترکیه را از معاملات گازی محروم کند .به گفته خبرگزاری روسی (انترفاکس) ،آذربایجان درشرایط کنونی گزینه دیگری نداشته وپیشنهادهای آنکارا برای ارسال گاز ازطریق ترکیه به اروپا مورد پذیرش باکونیست "[vii].
می بینیم که در آغاز عادی سازی مناسبات دیپلماتیک میان ترکیه وارمنستان شاهد وجود موانعی برسرراه که طبعا سبب کند شدن این پروسه وحتی سبب متوقف شدن آن خواهد شد،میباشیم .
طوریکه فوقا هم متذکر شدیم درآغازین روزهای امضای توافقنامه عادی سازی روابط حتی قبل از آنکه پارلمانهای دوکشور آنرا به تصویب برسانند ،این پروسه به بن بستهای مواجه شده است که خطر طولانی شد ن قطع روابط دوکشوررا افزایش میدهد چنانچه که ترکیه مسئله حل معضله ناگورنوقره باغ را شرط قرارمیدهد وازجانب دیگر زمانی که مقامات ایالات متحده امریکا، سرژسرکیسیان را تشویق نمود تا به ترکیه سفرکند،اماوی به خواست آنها جواب رد داده وحاضرنشد که به ترکیه برود .
"سرژسرکیسیان رئیس جمهور ارمنستان که تاچندی پیش بشدت بر طبل عادی سازی مناسبات با ترکیه می کوبید دراظهاراتی قابل تامل ونسبتا متفاوت گفته است مادامی که مرزهای بین دوکشوربازنشوند،به ترکیه نخواهد رفت .وی درکنفرانس مطبوعاتی مشترکی با بوریس تادیچ رئیس جمهورصربستان اعلام کرد: درصورتی که مرزهای بین دوکشوربازشوند یاتحریم علیه ارمنستان لغوشود،من ازترکیه دیدارخواهم کرد"[viii].
اعلام سرژسرکیسیان مبنی بر نرفتن به ترکیه درحالیکه عبدالله گل رئیس جمهورترکیه سال قبل به منظور تماشای بازی فوتبال میان تیم های ملی دوکشوررفته بود یکنوع عقب نشینی ومیتوان گفت که پیمان شکنی سیاسی بود که سبب متوقف شدن ویا حداقل سبب کند شدن روند صلح جویانه خواهد شد .
پس از کند شدن روند عادی سازی مناسبات میان دوکشور سوال اساسی که مطرح میشود این است که آیا این روند متوقف خواهد شد ؟ اگر جواب بلی است موانعی که سبب متوقف شدن آن خواهد شد کدام هااند؟ بدون شک موانع هم دردرون دوکشوروهم درخارج ازدوکشور مذکور وجوددارد که بصورت مستقیم ویا غیر مستقیم سعی بر متوقف شدن این روند دارند .
یکی از این موانع ،جمهوری آذربایجان است که هر چند دراوایل دربرابر این روند ازخود نه تنها عکس العمل منفی نشان نداد بلکه ظاهرا وانمود کردند که از را ه اندازی این روند راضی اند اما پس امضای توافقنامه جدا ازخود عکس العمل نشان داده وترکیه را تهدید به قطع معاملات گازنمود .هرچند آذربایجان را میتوان به عنوان یک مانع پذیرفت اما به هیچ عنوان نمیتوان آنرا به عنوان مانع عمده قلمداد کرد .
مسئله عمده واساسی که میتوان آنرا به عنوان مانع عمده قلمداد کرد تحقق نیافتن پلان ترکیه است چنانچه ترکیه میخواست که بایک تیر دونشان بزند یعنی درخلال بازکردن مرزخود با ارمنستان میخواست که مسئله آزادسازی پنج شهر را که ارمنستان تحت کنترول دارد مطرح کند که ازاین طریق احساسات مردم آذربایجان فروکش خواهد کرد اما زمانی که سرژسرکیسیان صریحا اعلام نمود که هیچگاهی حاضرنیست که مسئله عادی سازی مناسبات باترکیه را با مسئله قره باغ پیوند بزند، که این مسئله نه تنها ترکیه را به اهدافش نایل نکرد بلکه مشکل این کشوررا بیشتر کرد .
ازجانب دیگر روسیه به عنوان قدرت تاثیر گذاردرمنطقه ،وارد صحنه شده وچندین مذاکره سه جانبه میان کشورهای روسیه ،آذربایجان وارمنستان را برگذارنمود ودرعمل نشان داد که روسیه خلاف آنچه که با اردوغان وعبدالله گل تعهد نموده بود عمل میکند .
سرانجام تمام این مسایل دست به دست هم داده ومانع بزرگ بر سرراه این روند واقع شد که تا اکنون بدون نتیجه باقی مانده است وانتظارنمیرود که دوکشوربزودی به نتیج مشخصی برسند .
[i] - http;// www.gozaresh.com.
